مى خواهى بگير » .
به اعتقاد ما اين تقسيم در مورد كلام بشر صحيح است ، امّا قرآن كريم تمام تشبيهاتش ، هم بلاغى است و هم حقيقي ، و مثالى را كه وى در مورد عمل كافر از قرآن مىآورد ، با اين كه در بالاترين درجهء بلاغت قرار دارد ، در عين حال ، حقيقت و در واقع صادق است ، زيرا اعمال كافران چون سراب ، پوچ و عارى از واقعيت است و لكن فرد گمراه آن را حقيقت مىپندارد ، امّا حقيقت و نيز سود براى صاحبش ندارد ، همانطور كافران هم مىپندارند كه اعمالشان داراى نفعى است كه عايدشان مىشود .
صفت مشترك در دو تشبيه اين است كه بر اثر وهم و خيال ، چيزى را كه واقعيت ندارد ، واقعيت مىپندارند ، پس كافران اعمال خود را به خاطر اين كه برايشان زينت دارد ، نيكو مىپندارند ، مانند كسى كه سرابى را مىبيند و خيال مىكند آب است در حالى كه چنين نيست .
به اين جهت است كه مىگوييم هر دو نوع تشبيه با هم در تمام تشبيهات قرآن وجود دارد يعنى هم حقيقى و راست است و هم بلاغتى اعجاز آور دارد .
« رمّانى » بر اساس تقسيماتى كه براى تشبيه دارد ، مثالهايى ذكر كرده است و « باقلانى » نيز در كتاب « اعجاز القرآن » از او پيروى كرده است ، ما نيز چون كسانى كه به زمان او نزديك بودهاند در اين جهت از او پيروى مىكنيم .
مثالى را كه وى و « باقلانى » براى تشبيه معقول به محسوس زدهاند اين آيه است :
وَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً
« اعمال كافران چون سرابى است در بيابان هموار كه شخص تشنه آن را آب پندارد و چون بدان جا رسد ، هيچ آب نيابد » 192 .
ما براى تكميل اين تشبيه دنبال آيه را نيز ذكر مىكنيم :
وَ وَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ وَ اللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ أَوْ كَظُلُماتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَراها وَ مَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ
« و آن كافر عذاب خدا را نزد عمل خود ببيند و خدا جزاى عمل او را به