اين استفهامها گاهى براى تنبيه و گاهى براى استدلال و گاهى براى تعجّب و زمانى براى توجّه دادن به هستى و موجودات و آنچه در بين مردم جريان دارد به كار گرفته مىشود و اين نشانه عظمت قرآن ، در سطحى است كه بزرگترين سخنوران و قدرتمندترين آنها بر اسلوب عربى به پاى آن نمىرسند .
حقيقت و تشبيه و استعاره
مطالب مورد بحث هر كدام قسمتى از اقسام تصريف قول و گوناگونى تعبيرات در قرآن است .
حقيقت در قرآن
« حقيقت » در اصطلاح ما ، تنها در برابر مجاز با تمام انواع آن نيست ، بلكه در برابر مجاز و تشبيه و استعاره است كه اينها خود از انواع مجازند ، و علماى بلاغت تشبيه را ، از آن جهت حقيقت مىشمرند كه حقيقت به نظر آنان اين است كه لفظ در موضوع له و معناى اصلى خود استعمال شود و تشبيهاتى كه با ادات تشبيه مىباشند ، در موضوع له خود به كار رفتهاند ، و مجاز در برابر حقيقت اين است كه از كلمه با قرينه معنايى غير از معناى اصلى اراده شود ، بخاطر علاقه و رابطهاى كه بين دو معنا وجود دارد .
اين اصطلاح علماى بلاغت در باب حقيقت و مجاز است كه اصطلاح صحيحى هم هست ، ولى ما كه در مقام بيان اعجاز قرآن هستيم حقيقت را در برابر مجاز و تشبيه به حساب مىآوريم و مقصودمان حقيقت مجرّد است يعنى استعمال لفظ در معناى اصلى و موضوع له خود بدون اين كه لفظى را با لفظى كه در آن تشبيه به كار رفته است مقايسه كنيم ، تشبيهى كه موجب زيبايى و يا نزديكى معنا به ذهن مىشود و يا آن تشبيه به گونهء بيانى آورده مىشود كه در آن حقيقت و خيال ، چون صورتهاى خيالى كه در خواب پديد مىآيد ، بهم مىپيوندند .
پس مقصود ما از حقيقت در اين جا ، معناى اصلى لفظ است بدون مجاز و تشبيه ، و « اصطلاح » جاى بحث و چون و چرا ندارد .