« آيا با گروهى كه عهد و پيمان خود را شكستند و اهتمام كردند كه رسول خدا را از شهر خود بيرون كنند ، كارزار نمىكنيد ؟ در صورتى كه آنان اوّل بار به دشمنى و جنگ با شما برخاستند ، از آنها بيم داريد ؟ و حال آن كه سزاوارتر اين است كه از خدا بترسيد ، اگر ايمان داريد ، با آنان كارزار كنيد تا خدا آنان را به دست شما عذاب و خوار كند و شما را بر آنها پيروزى دهد و دلهاى مؤمنان را ( بر فتح و ظفر بر كافران ) شفا بخشد و خشم دلهايشان فرو نشاند ، و خدا توبه هر كه بخواهد مىپذيرد ، خدا دانا و حكيم است » 185 .
در اين جا استفهام بر نفى - يعنى عدم پيكار يا آماده نبودن براى آن - داخل شده است پس ترك جهاد و عدم آمادگى براى آن با اين كه اسباب و موجباتش فراهم است ، مورد سؤال قرار گرفته ، و بنابر اين انكار و ردّ ، بر نفى داخل شده است و انكار در قالب مضارع و استمرار ، تحريص و ترغيب به آن است ، و اگر انكار و ردّ كار انجام شده ، به معناى توبيخ فاعل آن است ، پس انكار امرى كه هنوز ظاهرا انجام نگرفته است ، فراخوانى و ترغيب به انجام آن مىباشد .
و شاهد اين نوع استفهام سخن برخى از نويسندگان علم بلاغت است كه مىگويند : « نفى نفى ، مفيد اثبات است » نظير آيات زير :
أَ لَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنى ثُمَّ كانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَ الْأُنْثى أَ لَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى
« آيا آدمى از آب نطفهء ريخته شده نبود ؟ و پس از نطفه ، خون بسته و آنگاه خدا او را آفريد و به صورت انسان معتدل و كامل درآورد پس آنگاه از او دو صنف نر و ماده قرار داد آيا خدا با چنين قدرتى نمىتواند دوباره مردهگان را زنده كند » 186 .
استفهام در اين جا بر جملهء منفى داخل شده و براى انكار و نفى وقوع است و پندار كسانى را كه مىگويند : انسان از نطفه پيدا نشده است و يا از اين مطلب غفلت دارند ، نفى مىكند و مبدأ آفرينش انسان را به آنان خاطر نشان مىسازد تا از اين راه پى به سرانجام و سرنوشت نهايى خود ببرند و بدانند آن كسى كه آنان را از نطفه به صورت مرد و زن آفريد ، مىتواند آنها را چون اوّل بار ، دوباره