شده باشد ، معناى انكار ، توبيخ و ملامت بر وقوع آن است ، همانطور كه در آيهء شريفهء :
قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ
مشاهده كرديد .
به هر حال متكلم در هر نوع از انكار ، شنونده ( فاعل ) را وادار مىكند كه به نفى يا اثبات چيزى كه بر آن مستحقّ توبيخ شده است ، اقرار كند .
نوع ديگر از استفهام در قرآن ، استفهام براى بيان استحاله و امكان ناپذيرى فعل است و اين معنا شبيه انكار وقوع و در حدّى است كه احتمال آن را غير معقول مىكند ، مانند آيه شريفهء
أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِي الْعُمْيَ . . .
.
« اى رسول ما ، آيا تو اين كران را سخنى مىتوانى بفهمانى يا اين كوران را هدايت توانى كرد ؟ . . . » . 161 يعنى : آيا مىتوانى براى آنان ديدگانى كه با آن حقايق را ببينند ، بيافرينى ؟ . . . » .
اين آيه علاوه بر استفهام انكارى ، داراى استعاره تمثيلى نيز هست ، زيرا اينان تشبيه به كرى كرده است كه نمىشنود و يا در گوش خود چيزى فرو برده است ، تا نشنود و به كسى كه ديدهء خود را از دست داده است ، و هر كه انتظار هدايت آنان را داشته باشد مثل كسى است كه از كر انتظار شنيدن و از كور انتظار ديدن داشته باشد .
بنابر اين استفهام در اين جا براى بيان استحاله و عدم وقوع موضوع سؤال است .
و از همين نوع استفهام آن است كه در قرآن دربارهء كافرانى آمده است كه مىپندارند فقرا و بىبضاعتها نمىتوانند نخستين هدايت يافتگان باشند ، زيرا گمان مىكنند كه فضيلت و برترى ، بستگى به وسعت رزق و كثرت مال دارد ، نه به تقوى و شتاب دركارهاى نيك ! خداوند در اين باره مىفرمايد :
وَ كَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَ هؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا
« و اين گونه ما برخى را به برخى ديگر ( فقرا را به اغنيا ) آزموديم ، تا آن