در بسيارى از آيات ديده مىشود ، پس براى عربهايى كه بخاطر امّى بودن ، به حافظههاى خود تكيّه داشتند ، كلام موجز و مختصر و احيانا اشاره گونه ، مناسب است ، اما بايد سه مطلب را در سخنان وى مورد توجّه قرار دهيم .
اوّل : وى « زيادى در كلام » را به قرآن نسبت مىدهد ، و ما گمان نمىكنيم كه اين موضوع با بلاغت و عظمت قرآن سازگار باشد ، چه اين كه در آن زيادى و اضافه وجود ندارد ، گرچه داراى اطناب و تفصيل در گفتار باشد ، زيرا زيادى نشانهء حشو و تكرار بىجهت است ، و اين در سخن بسيار درخشندهاى كه از جانب خداوند متعال نازل شده است ، غير ممكن است ، شايد مقصود او گستردگى و اطناب باشد ، نه حشو و زيادى ، به هر حال تعبير به « زيادى » صحيح نيست .
دوّم : آيات مكّى كه در آنها بت پرستان مورد خطابند ، از تفصيل و گستردگى برخوردار است ، به ويژه در استدلال بر اين كه آفريدگار جهان خداست ، و ديگران ناتوان و به او پناه مىبرند .
اين آيات را قراءت كن :
أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ ما كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً وَ جَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً وَ جَعَلَ لَها رَواسِيَ وَ جَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حاجِزاً أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَ يَكْشِفُ السُّوءَ وَ يَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلًا ما تَذَكَّرُونَ أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ مَنْ يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ تَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ
« آيا آن كيست ( جز خداى يكتا ) كه آسمانها و زمين را آفريد و براى شما از آسمان باران مىفرستاد پس به واسطه آن درختان و باغ و بوستانهاى شما را در كمال سبزى و خرّمى رويانديم ، كه هرگز شما از پيش خود قادر بر روياندن آن درختان نيستيد ، آيا با وجود خداى يكتا ، خدايى هست ؟ ، ليكن آن مشركان روى از خدا برمىگردانند ، آيا آن كيست ( جز خداى يكتا ) كه زمين را آرامگاه شما قرار داد و در آن نهرهاى آب جارى كرد ، و كوهها برافراشت و