نبودند ، به طورى كه قبايل ديگر به سراغ آنان مىآمدند و يا در مراسم حجّ و بازارهايى كه مخصوص مبادلهء كالا ، و تبادل افكار ، و سخنان محكم بود با يكديگر برخورد مىكردند . و بين سخنرانان و شاعران مسابقاتى برگزار مىشد .
از اين نظر مكّه و اطراف آن به باغهاى ملّى كشورهاى اروپايى شباهت داشت ، كه در آن سخنرانان جمع مىشدند و به رقابت مىپرداختند ، و كافى است نظرى به خطبهء « قس بن ساعده ايادى » بيفكنيم ؛ خطبهاى كه در آن از پيامبر اسلام ( ص ) ياد كرده بود ، در بازار عكاظ در موسم حجّ قراءت كرد .
آرى اعراب به گونهاى بودند كه سخن بليغ ، همچون موسيقى به طرب وادارشان مىكرد ، و همچون قصيدهء طولانى تحركشان مىنمود ، آوازشان براى راندن شتر ، رجز بود و نوازش كردن كودكانشان ، نوعى سخن بود .
آنان بودند كه مورد خطاب قرآن قرار گرفتند ، پس آن را به سبكى كه تاكنون نديده بودند ، يافتند ، و بدان گرايش پيدا كردند و به برترى آن اقرار كردند و نتوانستند با آن به مقابله برخيزند ، بلكه در برابر بلاغتش سر تعظيم فرود آوردند و آن را بالاتر و برتر از توان و نيروى خود دانستند ، به دعوت قرآن كافر شدند امّا برتريش را انكار نكردند ، در برخورد با دعوت به توحيد با بداهت پيامبر اسلام ( ص ) ، وى را ناسزا گفتند و به مخاصمه پرداختند ، امّا ياراى رسيدن به عظمت قرآن را نداشتند ، و پس از تأمل و ارزيابى ، گفتند :
« قرآن سحرى است كار آمد » ؛ اينها نشانهء اقرارشان به برترى لفظ و معنى قرآن بر آنان و كلامشان است ، اگر چه الفاظ و حروف قرآن از سنخ كلمات و حروف آنان بود .
انواع اعجاز در بلاغت
تمامى قرآن از نظر هماهنگى شديد در حروف و كلمات و پيوستگى و تركيب كلمات در عبارتها ، و نظم و اسلوب قوّى ، معجزه است ، و جملات آن در ارتباط و انسجام چون بافتهاى است كه هر قطعهء آن مكمّل شكل و مقصد آن است ، و نيز معانى قرآن با الفاظش هماهنگ است ، به طورى كه گويا معانى