قرآن ، سخن راند ، جاحظ شاگرد نظام بود ، كه نظر استاد را ردّ كرد و روش تفكر او را - چنانچه پيش از اين خاطرنشان كرديم - مورد انتقاد قرار داد .
آرى جاحظ [ كه معتزلى بود ] در مورد اعجاز قرآن و ردّ نظريهء صرفه كتاب « النظم » را نوشت و باقلانى [ كه اشعرى بود ] به خاطر اختلاف مسلك با جاحظ ، و به جهت اين كه او را وادار به تسليم در برابر عقيدهء گذشتگان كند ، به انتقاد از وى پرداخت ، امّا جاحظ در بسيارى از كتابهاى خويش - غير از كتابى كه در مورد نظم قرآن نوشته است - مواردى از اعجاز قرآن را در آياتى كه بدانها پرداخته ، ذكر مىكند تا عظمت قرآن را از نظر بيان آشكار سازد ، او در كتاب « حيوان » مى نويسد :
« من كتبى دارم كه در آن آياتى از قرآن را جمع آورى كردهام ، تا به وسيلهء آنها برخى از مسائل بلاغى از قبيل ايجاز ، حذف ، زوائد و استعارات شناخته شود ، و هرگاه آن را بخوانى به عظمت قرآن در ايجاز و قرار دادن معانى زياد در الفاظ كم پى خواهى برد ، مثلا خداوند در مقام توصيف شراب بهشتيان مىفرمايد :
« لا يُصَدَّعُونَ عَنْها وَ لا يُنْزِفُونَ »
« نه هرگز [ از نوشيدن آن ] دردسرى يابند و نه مستى عقل و رنج خمار كشند » 21 اين دو كلمه تمام عيبهاى شراب دنيا را در بردارد ، و نيز در وصف ميوهء اهل بهشت مىفرمايد :
« لا مَقْطُوعَةٍ وَ لا مَمْنُوعَةٍ »
، « [ آن ميوهها ] هيچ وقت منقطع نشود ، و هيچ كس بهشتيان را از آن منع نكند » 22 كه با اين دو كلمه به همه عيبهاى ميوههاى دنيا اشاره شده است » .
متأسفانه كتاب مشار اليه در ميان آثار اسلامى به دست نيامده است ، اما معلوم مىشود كه جاحظ متعرض اسرار اعجاز قرآن مىشده است .
امّا تعصب مذهبى ، سبب تضعيف سخنان جاحظ در اعجاز قرآن و بلكه در همهء نوشتههايش شد ، مثلا باقلانى اشعرى در مورد جاحظ كه يكى از بزرگان معتزله است مىگويد :
« برخى مىپندارند كه : كلام وى در جهتى غير قابل پذيرش است و به شيوهء غير متعارف بيان شده است عدّهاى ديگر كلام او را دور از آبادى ، و روش