همچنين بين آن بنده كه ناتوان وكم تلاش است ، وآنچه را كه بايد به أو برسد واز علم الهى مقدّر شده ، مانعى ايجاد نكرده است . وكساني كه از اين راز آگاهند وبراساس آن عمل مىكنند ، به خاطر آسايش حاصل از سود آن ، برترين مردمند . اما كساني كه از آن راز چشم پوشيده ودر آن شك وترديد كردهاند ، بيش از همگران گرفتار زيانند . وبسا افراد نعمت يافته كه به تدريج به وسيلهء همتها به عذاب واين چند سطر قبل از كيفر قرار داده شود .
[ شرح ]
( 81510 - 81420 ) در اين بخش از سخن امام ( ع ) لطيفههايى است ، پس از استدلال بر اين كه آنچه علم خداوند بدان تعلق گيرد ، حتما اتّفاق مىافتد ، وآنچه علم الهى تعلق نگيرد ، اتّفاق نمىافتد ناگزير براي هيچ كسى - از قوى وضعيف - روزى ، جز آنچه خداوند متعال ، به قلم قضا در ذكر حكيم ولوح محفوظ مقدّر كرده است ، نخواهد بود ، وشخص پر حيله وآن كه در چاره جويى نيرومند است ، به بيشتر از مقدّر نمىرسد ، وناتوانى كه كم تلاش است نيز از روزى مقدّر عقب نخواهد ماند . وبه دليل ثبوت اين مطلب با دليل وبرهان ، به باور داشتن آن امر فرموده ووأدار به علم وعمل بدان كرده است ، وسيلهء قياس مضمرى كه صغراى آن عبارت : والعارف . . .
في منفعة است . امّا آسايش كسى كه باور دارد آنچه مقدّر است ناگزير به أو مىرسد ، از آن روست كه تلاش وزحمت زياد به خاطر آن تحمّل نمىكند وچون اين نوع آسايش ، هم آسايش قلبي وهم آسايش بدني است ، پس بالاترين آسايش است وبراي اين كه با منفعتى همراه است ، ارزش اين نوع آسايش را مورد تأكيد قرار داده است . وهمچنين از شك وترديد در اين مطلب وعمل نكردن بدان بر حذر داشته است با اين عبارت : والتّارك لهذا الشّاك فيه . . . كه خود قياس مضمرى است وكبراى قياس چنين است : وهر چه اين طور باشد ، شايسته شكّ وترديد نيست .
وچنين كسى از همه كس گرفتارتر خواهد بود ، چون دل وجسمش به چيزى بىفايده مشغول شده ودر نتيجة تنها زيان نصيب أو گشته است .