وَلَا حَسَبَ كَالتَّوَاضُعِ - وَلَا شَرَفَ كَالْعِلْمِ وَلَا عِزَّ كَالْحِلْمِ - وَلَا مُظَاهَرَةَ أَوْثَقُ مِنَ الْمُشَاوَرَةِ ( 76376 - 76291 )
[ ترجمه ]
« هيچ ثروتى پرفايدهتر از عقل نيست ، وهيچ تنهايى ترسناكتر از خودخواهى نمىباشد . هيچ خردى چون تدبير وانديشيدن نيست ، وهيچ بزرگواريى چون تقوا نمىباشد ، وهيچ همنشينى مانند خوشبختى نيست . وهيچ ميراثي مانند أدب نمىباشد ، وهيچ رهبرى همانند توفيق بر كارى نيست ، وهيچ تجارتي همانند كار شايسته نمىباشد ، وهيچ سودى چون اجر ومزد الهى نمىباشد ، وهيچ پرهيزگاريى مانند توقف در مقابل عمل شبههناك نيست وهيچ پارسايى مانند پرهيز از حرام نيست ، وهيچ آگاهيى همچون انديشيدن در كار نيست ، وهيچ عبادتي مانند انجام واجبات نيست . وهيچ ايمانى همسان شرم وبردبارى نيست وهيچ والايى مانند فروتنى نمىباشد ، وهيچ شرافتى به پاى دانش نمىرسد ، وهيچ پشتوانهاى مطمئنتر از مشورت با ديگران نمىباشد » .
[ شرح ]
( 76295 - 76291 ) 1 - هيچ ثروتى پرفايدهتر از عقل نيست . يعنى سود بيشترى به صاحبش نمىرساند ، كلمه مال را از آن رو براي عقل استعاره آورده است كه بىنيازى شخص به عقل است وآن سرمايهاى است كه انسان سودهاى جاودانه وكمالات ممكنه را با آن كسب مىكند ، همان طورى كه با مال كمال ظاهري را به دست مىآورد . وچون بين اين دو نوع سرمايه آشكارا در شرافت تفاوت است ، ناگزير مالي از عقل پرفايدهتر براي صاحبش وجود ندارد .
( 76301 - 76296 ) 2 - وهيچ تنهايى ترسناكتر از خودخواهى نيست ، امام ( ع ) تنهايى را از آن رو از سنخ خودخواهى شمرده است كه هر دو باعث وحشت سهمگينى ، هستند ، واين كه خودخواهى باعث ترس است قبلا بيان شده است .
( 76305 - 76302 ) 3 - هيچ عقلي چون تدبير وانديشيدن نيست ، مقصود از عقل ، تصرّف عقل عملي است بنا بر اين نام عقل را به طور مجاز بر آن اطلاق كرده است از باب