[ شرح ]
( 73333 - 73319 ) امام ( ع ) به ظرافت آفرينش انسان ، نسبت به برخى از رازهاى حكمت خدا در بارهء آن توجه داده است ، وهدف نهايى آن حضرت استدلال بر حكمت آفريدگار وهستىبخش انسان بوده است وچهار مورد از موارد توجه وبيدارى را يادآورى كرده است كه عبارتند از ابزار ديدن ، سخن گفتن ، شنيدن ، ونفس كشيدن ، واين موارد را به خصوص يادآورى كرده است ، از آن رو كه اينها با همهء ناچيزيشان در هستى انسان با تمام بزرگى ومقام بلندى كه در ميان مخلوقات دارد ، ضرورت دارند ، وهستى انسان وابسته به آنهاست ، تا اين كه جاى تعجب وهوشيارى نسبت به آفريدگار دانا باشد ، ومقصود امام ( ع ) همان چيزى است كه به وسيله آن ديدن انجام مىگيرد ، همان مادهء نرمى كه در اصطلاح پزشكان تخم ، ناميده مىشود ، ويا همان زجاجيه چشم است ، زيرا چشم از هفت پرده وسه نوع مادهء نرم تشكيل شده وهر كدام نام مخصوصى دارند . ومقصود امام ( ع ) از گوشت ، زبان است زيرا زبان گوشت سفيد نرمى آميخته به موىرگهاى كوچك فراوانى است كه خون در آنها جريان دارد واز اين رو به رنگ سرخ مىنمايد وزير زبان موىرگها ورگها وعصبهاى زيادى موجود است ودر زير دو دهانه وجود دارد كه آب دهان از آنها جارى مىشود كه اين دو دهانه به گوشت غدّهاى نرمى مىرسد كه در بن آن قرار گرفته به نام مولد لعاب وبه وسيلهء همين دو دهانه است كه زبان وپيرامون آن به طور طبيعي تر وتازه است . ومقصود امام ( ع ) از استخوانى كه به وسيلهء آن صداها را مىشنود ، همان استخوانى است كه به آن ، حجري مىگويند ، استخوانى سخت كه در مجراى گوش با پيچ وخمهاى زيادى قرار گرفته وهمان طور ادامه مىيابد تا مىرسد به عصبى كه از دماغ خارج مىشود وجايى كه مركز جريان روحي حامل قوهء شنوايى است ، ومقصود امام ( ع ) از خرم ( شكاف ) سوراخ بيني است .
در تمام اين موارد ونظاير اينها چه در بدن انسان وچه در ساير حيوانات ،