مردم يا نادانند ويا دانا ، ونادان هم يا مقلّد است ويا در صدد آموزش ، ودانا هم يا خود اوست ويا ديگرى ، بنا بر اين چهار دستهاند . امّا نياز دستهء اوّل يعنى ناداني كه مقلّد است ، آن است كه مسائلش را بپرسد ، پس دستور داده است كه بدانها پاسخ دهد ، وجهت نياز دستهء دوم ، يعنى دانشجويى كه آگاهى ندارد آنست كه بياموزد ، امام ( ع ) أو را دستور داده است تا به وى تعليم دهد ، وجهت نياز دستهء سوم ، وابسته به دستهء چهارم ، يعنى داناست كه با هم مذاكره نمايند وامام ( ع ) نيز أو را مأمور ساخته است تا با چنين كسى مذاكره كند .
( 71776 - 71763 ) 4 - أو را نهى كرده است از اين كه بين خود ومردم ، كسى را به جز زبان خودش واسطهء پيام قرار دهد ، تا مقصود أو را به مردم برساند ، ودربانى قرار ندهد ، تا مردم جز با خودش روبرو نشوند . زيرا اينها موارد احتمال خودخواهى وناآگاهى از حالات مردم است كه بر فرمانروا لازم است تا در حدّ امكان از آنها مطّلع باشد . الّا حرف حصر است ، وكلمات پس از آن خبر كان است .
( 71798 - 71777 ) 5 - أو را منع كرده است از اين كه كسى را كه حاجتي دارد از ملاقاة خود محروم سازد ، از باب تأكيد مطلب قبل وبه وسيلهء قياس مضمرى أو را وأدار به ملاقاة نيازمندان كرده است كه صغراى آن ، عبارت : فانّها . . . قضائها يعنى هر چند كه بعد حاجتش را برآورى جاى ستايش نخواهى داشت ، كبراى مقدّر آن نيز چنين است : هر كارى كه اين طور باشد ، سزاوار نيست كه صاحب آن كار را از ديدار خود محروم كنى وأو از درهاى خانهات در نخستين مرحلهء ورودش بازگردد .
( 71832 - 71799 ) 6 - دستور داده است بيت المال مسلمين را مورد توجّه قرار دهد ، وآن را با در نظر گرفتن أولويتها براي برآوردن حوائج نيازمندان مصرف كند وباقيمانده را نيز به نزد امام ( ع ) بفرستد . كلمهء : مصيبا ، حال است . بعضي عبارت را : مواضع المفاقر نقل كردهاند ، وبه صورت اضافه - به دليل مغايرت دو لفظ - خواندهاند .
( 71868 - 71833 ) 7 - أو را مأمور داشته است تا مردم مكّه را از گرفتن اجرت از كساني كه
شرح نهج البلاغة ( فارسي ) — صفحة 364
مساهمون: ابن ميثم البحراني
ص٣٦٤