هامش
- معلّمة فهمة غير مفهّمة إنّ البكاء والحنين لا يردّان من قد أباده الدّهر » .
امام زين العابدين سلام اللّه عليه فرمود : « اى عمه ! خاموشى اختيار فرماى . چه بازماندگان را از گذشتگان اعتبار بايست وبر اين جمله بر افزون سپاس خداى را كه تو عالمي باشى كه زحمت دبستان ومنت معلم نديدى ودانايى باشى كه پژوهش آموزگار ننمودى . همانا گريستن وناله برآوردن باز نمىگرداند آن كس را كه روزگارش هلاك بساخت . » ( 9 * ) ( 10 )
ونيز چنانكه در بحار الأنوار وناسخ التواريخ وبعضي از كتب اخبار از سيّد ابن طاوس عليه الرحمة مروى است ، در آن روز كه أهل بيت به كوفه وارد مىشدند ، جناب امّ كلثوم از عقب پردهء هودج صداى خود را به گريه بلند كرد واين خطبه قرائت فرمود واز اين كلام مىرسد كه آن حضرت وديگران ، مكشفات الوجوه وسوار بر اشتران بىجهاز يا محملهاى بىپوشش نبودهاند وبا عموم اخبار مخالف مىشود ؛ مگر اين كه گوييم كه اين ورود دوم به كوفه است ؛ چنانكه در زيل كتاب امام زين العابدين عليه السّلام به تحقيق اين مطلب أشارت رفت .
[ . . . ] معلوم باد كه صاحب احتجاج با اينكه به دو خطبهء حضرت زينب ويك خطبهء حضرت فاطمه صغرى أشارت كرده ، به اين خطبه اشاره نكرده است ؛ با اينكه اين خطبه نيز در مقام احتجاج ببايد مذكور شود وحق وشأن صاحب احتجاج نگارش أمثال اين خطب شريفه است . علت آن را خداى بهتر داند .
ونيز چنانكه أشارت رفت ، أغلب نويسندگان خطبه حضرت زينب را به آن اشعار معهوده مذيل داشتهاند . بهعلاوه ، صاحب بحر المصائب مىگويد : « چون حضرت زينب سلام اللّه عليها مردم كوفه را به آنگونه قدح وملامت وتوبيخ ونكوهش مخاطب فرمود ، به آنان متعرض گشت . »
« وقالت : يا قوم ! انّي أخاف منكم أن يرسل اللّه تعالى إليكم البلاء والعذاب وأهلككم بأسوأ حال واردء فعال فخافوا من غضب الرّحمن وشدّة النيران لأنّ مآبكم إليه جلّ شأن وقد أهلك كثيرا من الأمم الماضية فمنهم أهل ارم » .
فرمود : « اى قوم ! من بيمناك هستم از شما ومجاورت شما از اينكه يزدان تعالى بلا وعذاب به شما برانگيزاند وشما را به بدترين حال ونكوهيدهترين فعال به هلاك وزوال درآورد . از غضب ايزد متعال وشدت وسختى آتش دوزخ بترسيد . چه بازگشت شما به حضرت خداى جل شأنه است كه بسى أمم ماضيه را كه عاصى وطاغى شدند ، به دمار دچار ساخت ؛ از جمله ايشان أهل ارم بودند . »
واين كه حضرت صديقه صغرى تخصيص داد عذاب أهل كوفه را به تمثيل أهل ارم براي اين است كه همانطور كه أهل ارم قبل از وصول به مقصود وادراك به مطلوب به هلاك ودمار پيوستند ، أهل كوفه را نيز خداى تعالى به بليتى بس شديد وفتنهاى بس دشوار دچار فرمود ، پيش از آنكه از بنى أمية به آرزوىخود برسند ؛ چنان كه در أيام مختار وآنانكه در طلب ثار برآمدند ، به آنگونه عذاب ونكال گرفتار آمدند وپس از قتل آن حضرت روى آرامش وآسايش نديدند ودر حقيقت در اين كلمات از حال ايشان در زمان استقبال حديث كند واز آينده اخبار فرمايد واز وخامت عاقبت وسوء خاتمت وندامت فرجام آن مردم لئام آگاهى دهد . -