هامش
- اين كه اين آيات در اثبات حكمت أو ، وبينهء طاعت أو ، واظهار قدرت أو ، وگردن نهادن مخلوقات أو ، واعزاز دعوت أو است . آنگاه ثواب را بر أطاعت خود قرار داد ، وعقاب را بر معصيت ونافرمانى خود مقرر فرمود ، براي اين كه بندگان خويش را از سخط خود دور دارد ، ومطيعين را به سوى جنت فردوس كشد .
وأشهد أنّ أبي محمّدا عبده ورسوله ، اختاره اللّه وانتجبه قبل أن أرسله ، وسمّاه قبل أن إجتباه ، واصطفاه قبل أن ابتعثه ، إذ الخلائق بالغيب مكنونة ، وبستر الأهاويل مصونة ، وبنهاية العدم مقرونة ، علما من اللّه تعالى بمائل الأمور ، وإحاطته بحوادث الدّهور ، ومعرفة بمواقع المقدور ، ابتعثه إتماما لأمره ، وعزيمة على إمضاء حكمه ، وإنقاذا لمقادير حتمه ، فرأى الأمم فرقا في أديانها ، عكّفا على نيرانها ، عابدة لأوثانها ، منكرة للّه مع عرفانها ، فأنار اللّه بمحمّد ظلمها ، وكشف عن القلوب بهمها ، وجلّى عن الأبصار غممها ، وقام في النّاس بالهداية ، وأنقذهم من الغواية ، وبصّرهم من العماية ، وهداهم إلى الدّين القويم ، ودعاهم إلى الطّريق المستقيم ، ثمّ قبضه اللّه إليه قبض رأفة واختيار ورغبة وإيثار ، محمّد عن تعب هذه الدّار في راحة قد حفّ بالملائكة الأبرار ، ورضوان الرّبّ الغفّار ، ومجاورة الملك الجبّار ، صلّى اللّه على أبي نبيّه وأمينه على الوحي ، وصفيّه وخيرته من الخلق ورضيّه والسّلام عليه ورحمة اللّه وبركاته .
اللّغة : ( جبله اللّه ) بالتّشديد أي خلقه ، ( عكّفا ) بمعنى ملازم شدن ومواظب شيء شدن بعد از اينكه شيئى اقبال مىكند ، ( البهم ) جمع بهمه على وزن غرفه وهو المجهول الّذي لا يعرف أمر ، ( غمة ) أي مبهم .
يعنى : وشهادت مىدهم كه پدرم محمّد صلّى اللّه عليه واله وسلم بنده ورسول خداست ، پيش از آن كه أو را به پيغمبرى مبعوث بفرمايد برترى داد ، وپيش از آن كه أو را خلق كند ، نام أو را ذكر فرمود ، وپيش از آن كه به پيغمبرى مبعوث شود ، أو را از بندگان خود برگزيد ، در آن هنگام كه خلايق در حجاب غيب محبوس وبه پردهء بيمها وترسها مستور وپوشيده وبه بيابان عدم مقرون بودند ؛ زيرا خداوند متعال به عواقب أمور عالم بود وبه حوادث وپيشآمدهاى دهور ذات اقدسش احاطه داشت ، وبه زمانهاى وقوع آنچه مقدر شده بود ، عارف وشناسا بود . براي اتمام امر خود أو را مبعوث فرموده ، وبراي عزم بر امضاى حكم خود ، أو را برانگيخت وبراي انقاذ مقدرات محتومهء خود ، أو را به پيغمبرى اختيار نمود . پس مردم را در دين خودشان طوائف متفرقة وفرق مختلفة يافت . گروهى آتش را مىپرستيدند وفرقهاى خداى خود را بت مىدانستند ، ودر نزد همان بتان به خاك مىافتادند واز آنها حاجت مىخواستند . با آن كه به خدا عارف بودند أو را مىشناختند ، منكر بودند ، وبه واسطهء نور محمّد صلّى اللّه عليه واله وسلم تاريكىهاى جهل را از دل آنها برداشت ، وآنها را روشن نمود ، وشبهات قلوب را به نور محمدي صلّى اللّه عليه واله وسلم برطرف ساخت ، وضعف چشمها را زايل وبه روشنى مبدل داشت ، وآن جناب در ميان مردم به امر هدايت وراهنمايى اشتغال ورزيد ، وگمراهان را از گرداب ضلالت نجات بخشيد ، وكورى چشمهاى آنها را به نور هدايت خويش منور وروشن ساخت . آنها را به سوى دين خداوند دعوت فرمود وراه راست را به ايشان دلالت نمود . پس از آن ، خداوند متعال روح مقدس أو را از روى رحمت ورأفت ومهربانى واختيار ورغبت مقبوض داشت ودار آخرت را براي أو برگزيد . پدر من محمّد صلّى اللّه عليه واله وسلم از تعب ورنج اين دنيا آسوده شد واستراحت يافت وملائكة أطراف أو را احاطه نمودند و -