هامش
- منزلت مردان ما را به قدر روايتشان از ما بشناسيد وارزيابى نماييد . اين فرمايش بيان آن است كه علماى أهل بيت بايد در فراگيرى علوم وأحاديث ائمهء أطهار عليهم السّلام تلاش وپايدارى نمايند ومعارفشان را منتشر سازند . وطبيعتا از آنجا كه هريك از اين موارد ، بنده را به خداوند تبارك وتعالى وبه اين اولياى مقرب أو نزديك مىسازد ، پس چه مىتوان گفت دربارهء كسى همچون سيد بزرگوار ما حمزه كه شاخهاى از شجرهء طيبهء آنان است واز تمامى آن خصال ، نيك بهرهمند است .
اما مشايخ أو در روايت ، جماعتى هستند كه بعد از جستجو در كتب رجال وحديث ، چون « رجال » شيخ طوسي ، « فهرست » نجاشي و « كمال الدين » شيخ صدوق ، نام آنان را به دست آوردهايم وبه قرار زير مىباشند :
1 . عالم جليل القدر سعد بن عبد اللّه اشعرى .
2 . حسن بن متيل .
3 . محمد بن سهل بن ذارويه قمى .
4 . علي بن عبد بن يحيى .
5 . جعفر بن مالك فزاري كوفي .
6 . أبو الحسن علي بن جنيد رازي .
7 . وأستاذ بزرگ أو امانتدار ناموس امامت وامين بر وديعهء پروردگار سبحان ، أبو عبد اللّه يا أبو عبيد اللّه محمد بن علي بن حمزة بن حسن بن عبيد اللّه بن عباس عليه السّلام مىباشد . واز جلالت مقام أو آنكه چون بعد از وفات امام حسن عسكرى عليه السّلام حكومت جور وقت بشدت درصدد يافتن حضرت بقية اللّه عليه السّلام يا مادر حامل حضرتش برآمد ، وبدين خاطر سربازانش به خانهء امام عليه السّلام هجوم بردند - واين هراسشان ناشى از آن بود كه شنيده بودند فرزند امام عسكرى عليه السّلام دولتهاى باطل را سرنگون مىسازد - در آن هنگامهء مصيبتبار ، أبو عبد اللّه محمد بن علي مادر گرانقدر ومطهر حضرت ولى عصر ، نرجس خاتون ( سلام اللّه عليه وعليها ) را به خانهء خود برد تا از شر معاندان در أمان بماند . 17
در اينجا به حسب ظاهر مىتوانيم بگوييم كه خانهاى كه مادر امام عليه السّلام در آن به سر مىبرد ، لاجرم محل رفتوآمد ناموس دهر حضرت صاحب الأمر ( صلوات اللّه عليه ) ، آن حامل مقام عظيم خليفة اللهى ، حافظ اسرار رب العالمين ، ظرف مشيت حق - جل جلاله - وبيكرانه درياى علوم ومعارف رباني بوده است تا از مادر گرانقدرش بازديد وتفقد نمايد . وبدينترتيب ، حضرتش عليه السّلام به شرف آن خانه وخانواده افزوده وعزت ابدى را از آنشان ساخته است .
وشك نيست كه أبو عبد اللّه از علوم حضرتش بهره مىجسته واز أنوار شريفش بس فروغها برگرفته است . در اين صورت ، آيا ديگر جايى براي توثيقات علما پيرامون شخصيت أو باقي مىماند ؟
از جمله ابن عنبه در « عمده » گويد كه در بصره أقامت كرد واز امام علي بن موسى عليهما السّلام وديگر أئمة عليهم السّلام در آن شهر وغير آن روايت نقل مىنمود وفردى محترم وعالم وشاعر بود . ونجاشي اظهار مىدارد كه راوي حديث از امام هادي وحضرت عسكرى عليهما السّلام بوده وبا حضرتش مكاتباتى داشته است ، ومؤلف -