( 43315 - 43311 )
ليميّز المتواضعين منهم من المتكبرين ،
اين عبارت به عنوان ترشيح براي استعاره آزمايش كه در عبارت قبل به عنوان مجاز ذكر شده بود آورده شده است يعنى فرشتگان را با امر به سجده كردن در برابر آدم آزمايش كرد تا متواضعان از متكبران شناخته شوند .
احتمال ديگر در معناى اين عبارت آن است كه امر به سجده به اين منظور بوده است كه معصيت كاران با كيفر شدن وأهل أطاعت با ثواب گرفتن از يكديگر جدا شوند ومنظور اين نيست كه شناخته شود كه مطيع ومتواضع كيست ونافرمانان ومتكبران چه كسانند ، تا مجاز واستعاره لازم آيد .
( 43367 - 43316 )
وهو العالم . . . الغيوب ،
اين جمله كه در ميان فقال سبحانه . . . وانّى خالق معترضه است وحكايت از علم خداوند نسبت به آنچه در دلها پوشيده ودر پردهء غيب نهان است ، مىكند ، خود قرينه بر اين است كه آزمايش در اين جا به معناى حقيقي نيست بلكه مجاز است چنان كه بيان گرديد وعبارت فقعوا له ساجدين امر به سجده كردن است كه با آن ملائكة مورد آزمايش قرار گرفتند .
برخى از شارحان مىگويند خداوند با آن كه بر تمام پنهانيها آگاه است فرشتگان را آزمايش كرده اما نه براي آن كه خود آگاه شود بلكه به آن علت كه ديگران بدانند فرمانبر كيست ونافرمان چه كسى مىباشد . چنان كه وقتي مىفرمايد :
« ثُمَّ بَعَثْناهُمْ لِنَعْلَمَ
« 6 » » وجاى ديگر :
« لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ
« 7 » » مراد آن است تا اين كه تو وغير تو اين أمور را بدانيد ولى اين وجه به نظر بعيد مىآيد ، وما چون داستان ملائكة وفرشتگان را در خطبهء أول بطور كافى شرح داديم نيازى به تكرار آن نداريم تنها چند واژه بود كه نياز به توضيح داشت .
هامش
( 6 ) سوره كهف ( 18 ) قسمتى از آية ( 11 ) يعنى : تا معلوم كنيم كدام يك از آن دو گروه .
( 7 ) سوره بقره ( 2 ) قسمتى از آية ( 142 ) يعنى : مگر بر اين كه بيازماييم وجدا كنيم گروهى را كه از پيغمبر خدا پيروى مىكنند از آن كه به مخالفت أو بر مىخيزند .