جولان در آورى وراههاى استدلال را بطور كامل بپيمايى همهشان با تو يك سخن مىگويند كه : آفرينندهء مورچه با اين كوچكى همان آفرينندهء درخت با عظمت خرما مىباشد پس أو كه خالق اين دو موجود متفاوت است صانعى با حكمت وپروردگارى مدبّر است .
( 40666 - 40658 )
لدقيق تفصيل كل شيئى . . . حىّ ،
در اين جمله ، حضرت ادعاى خود را مبنى بر اين كه نمله ونخله در استناد به صانع يگانه با هم اشتراك دارند به اين طريق بيان فرموده است كه هر موجود ممكنى در سلسلهء آفرينش با همهء مشتركاتى كه با بقيّه دارد ، داراى ساختمان ويژهء خود نيز مىباشد وشكل منطقي اين استدلال چنين است هر كدام از مورچه ودرخت خرما را خصوصياتى از جهات مختلف حجم ورنگ وغير اينها مىباشد كه در ديگرى نيست وهر موجودى كه چنين باشد وى را صانعى حكيم به اين صورت در آورده است ونتيجهء دو مقدمهء فوق آن است كه اين دو موجود نيازمند به صانعى مدبّر مىباشند تا به هر يك آنچه را كه ويژهء وى ودر خور آن است عنايت فرمايد ، اين گونه دليل آوردن را متكلّمان استدلال به امكان صفات ناميدهاند وتوضيح آن را قبلا در شرح اين سخن امام ( ع ) : الحمد للَّه الدالّ على وجوده بخلقه بيان داشتيم « 13 » .
( 40683 - 40667 )
وما الجليل واللطيف . . . سواء ،
امام ( ع ) با اين جمله ادعاى قبلي خود را مؤكّد ساخته وكساني را كه مىگويند نسبت دادن دو موجود ، كه يكى در نهايت كوچكى وديگرى داراى عظمت آن چنانى مىباشد ، به خداوند يكتا بعيد است ، ردّ كرده واشاره مىفرمايد كه تمام آفريدهها گر چه در صفتها وصورتها متفاوتند ولى در اين كه مقدور خداوند مىباشند تفاوتى ندارند أو مىتواند صورت نخل
هامش
( 13 ) خطبه 151 ، ج 3 كتاب . ( مترجم )