براي برخى مردگان پيدا مىشود نادرست است ، جواب گوييم كه : هراس ونالهاى كه از مردگان در قبر نفى شده در مورد أموري است كه معمولا مشاهده وشنيدن آن براي ما ، در دنيا باعث هراس وبىتابى مىشود وحال آن كه عذاب قبر وهول وهراسهاى پس از آن ، از أمور آخرت است ، واز نبودن حزن واندوه خاص ، نفى كلّى آن لازم نمىآيد .
مطلب ديگرى كه حضرت به آن توجه دادهاند آن است كه غيبت وحضور ساكنان قبور مانند أهل دنيا نيست ، زيرا كه غايب در دنيا معمولا اميد بازگشتش مىرود وكسى هم كه در دنيا شاهد است حضور هم دارد ، امّا خفتگان در گور ، با آن كه اجسادشان نزد ما حاضرند . أرواح ونفوس آنان از نظر ما پنهانند ، وچون نمىتوانند بر گردند ناگزير به آنها مىگويند : غايبانى كه انتظار حضورشان نمىرود وشاهدانى كه حضور ندارند .
( 52189 - 52163 )
وما عن طول عهدهم . . . سكونا ،
يعنى اين كه ما از چگونگى حالات مردگان آگاهى نداريم وخانهها ومنازل آنان در نظر ما خاموش وبىصداست ، به اين دليل نيست كه مدتهاى طولانى از جدايى ميان ما وايشان گذشته است ونه جاى أقامت آنان بسيار از ما دور است ، بلكه اين جام شراب مرگ است كه چون آن را نوشيدهاند ، زبان گويايشان را لآل ونيروى شنوايى آنها را كر وجنبشهاى فعّالانه آنان را به سكون وبىحركتى مبدّل كرده است وگرنه شخصي كه تازه از دنيا رفته وپيش ما افتاده است وهنوز أو را به گورستان حمل نكردهايم ، ما را مشاهده مىكند ، در صورتي كه ما از وضع أو بىخبريم ومنزل وجايگاه پيشين أو به نداى ما پاسخى نمىدهد . امام ( ع ) در متن خطبه كورى را به اخبار وكرى را به منازل وخانهها نسبت دادهاند واين از باب مجاز است چنان كه مىگويند : نهاره صائم وليله قائم براي مبالغهء در روزه گرفتن روز وتهجد شب .