دنيا كه از آثار جغرافيايى اين عالم است براي أو تحقّق ندارد ، بلكه از باب مجاز است به دليل اين كه جزئي از كلّ زمان است كه ذاتا وحقيقة سرمدي مىباشد .
( 52280 - 52238 )
شاهدوا . . . عاينوا ،
اين فرمايش حضرت اشاره است به آن كه سختى وشدّت دردها وعذابهاى آخرت خيلى بيشتر از دردها ومصيبتهاى دنياست ، واين امر ، هم از طريق وحى وديانت شناخته شده وهم از اين نظر كه بكلّى دردهاى روحي وعقوبتهاى نفساني از مجازاتهاى بدني وجسمي دشوارتر است ، مورد تأييد است .
دليل بيم واميد ما نسبت به پاداشها وكيفرهاى آخرت شنيدن أوصاف آنهاست ، وچون ما أمور آن جهان را با اين عالم مقايسه مىكنيم سختيهاى آن بر ما هموار وباعث كم شدن خوف ورجاى ما مىشود ، امّا وقتي كه رفتيم وآن صحنههاى هولناك را مشاهده كرديم ، در خواهيم يافت كه آنها به درجاتى دشوارتر وترسناكتر از آن است كه ما تصور مىكرديم . بنا بر اين موقعى كه ديگران جلوتر از ما مردند ورفتند شدت آن را پيش از ما درك مىكنند وآن چنان براي آنان هولناك است كه حتّى اگر زبان سخنگويى داشتند از بيان وشرح اين هول وهراس عاجز وناتوان بودند .
فكلتا الغايتين ،
يعنى سرانجام افراد مؤمن وكافر كه سعادت يا شقاوت است ، آنان را به سراى نهايى آخرت كه بهشت يا دوزخ است مىبرد وانديشهء اين خانهء پنهانى از تمام بيم واميدهاى ديگر توانفرساتر است در اين عبارت امام ( ع ) مدّت را مجازا به غايت نسبت داده است .
( 52290 - 52281 )
لقد رجعت . . . النطق ،
اين عبارت در كمال فصاحت وبلاغت است ، ومراد از « ابصار العبر » چشمهاى حقيقت بيني است كه از آنچه مىبيند پند واندرز مىآموزد ودر عبارت آذان العقول با اطلاق سبب بر مسبب يك نوع مجاز به كار