منصوب ومفيد معناى تعجب مىباشند . شگفتى امام از باليدن آنان به كثرت قبور مردگان ، با آن كه سودى به حال آنها ندارد ، همان تعجب امام ( ع ) از بسيارى غفلت آنانى است كه پس از ديدار گورهاى مردگان خود به زيادى آن بر ديگران مباهات مىكنند ولى از خود غافلند كه در خطر نزديك شدن به سختيهاى آخرت كه تمام شدايد دنيا در پهلوى آن حقير وناچيز است قرار دارند ، واين افتخار وغفلت كه آنها را فرا گرفته ، جاى بسيار تعجّب است .
مقصود از ضمير در استحلوا زندهها واز ضمير « منهم » مردههاست ، ومراد از اين عبارت آن است كه زندگان توجّه كنند به آثاري كه از مردگانشان باقي مانده ومايهء پند وعبرت گرفتن است .
( 51987 - 51986 )
اىّ مدكّر ،
اين فراز از عبارت امام براي أهل بصيرت به بهترين وجه مايهء عبرت وپند گرفتن است زيرا در ضمن سؤال حكايت از امر عجيبى مىكند كه آنها به چه چيز افتخار ومباهات مىكنند ! ؟
( 51996 - 51988 )
وتناوشوهم من مكان بعيد ،
يعنى به جاى آن كه به آثار باقيماندهء از گذشتگان خود بيانديشند واز آن سود ببرند ، به افتخار ومباهات مىپردازند ، وحتى با ياد گذشتگان خيلى دور وذكر فضايل آنان كه خود از آن بدور بودند ، بر خود مىباليدند ، امام ( ع ) در اين عبارت ، افتخار به گذشتگان را ، تعبير به مكان بعيد ( جايگاه دور ) فرموده است ، زيرا مردگان وكمالات آنان ، براي بازماندگانشان از جملهء دورترين مايههاى افتخار است وبه اين دليل آن را مورد سرزنش قرار داده وبا استفهام انكارى چنين سؤال فرموده است : أفبمصارع آبائهم يفخرون . ؟
( 52007 - 52001 )
يرتجعون . . . سكنت ،
در معناى اين عبارت دو احتمال وجود دارد :
1 - امام ( ع ) پس از آن كه با سؤال انكارى عمل آنان را مورد توبيخ ونكوهش