تا آخر خطبه زبان حال قبور وساكنان آنها باشد .
( 52086 - 52053 )
كلمهء ضلّالا وجهّالا ،
حال است يعنى مردگان در زمين ناپديد شدند وشما نيز پس از آنها مىرويد ، در حالي كه از وضع ايشان بىخبريد ، بر روى سرهاى آنان قدم مىگذاريد ودر داخل اجسادشان كه پوسيده وخاك شده است ، درخت مىكاريد ، امام ( ع ) لفظ گريه كنندگان ونوحه كنندگان را براي روزهاى حيات وزندگى استعاره آورده است . زيرا كه ايّام وتعلّقات زندگى همانند مادرانى هستند كه در هنگام مرگ انسان از فراق فرزندان خود كه مردگانند ، گريانند ونوحه سر مىدهند .
( 52162 - 52087 )
أولئكم سلف غايتكم وفرّاط مناهلكم ،
يعنى مردگان ، نسبت به سرانجام شما كه مرگ است وآبشخورهاى شما كه همان موارد پس از مرگ مىباشد ، بر شما پيشى گرفتند ، كلمهء مقاوم ، جمع مقام و « الف آن منقلب از « واو » است ودو كلمهء ملوكا وسوقا به لحاظ حاليّت منصوبند ، وبطون البرزخ منظور چيزهاى پس از مرگ است كه از آگاهى وشهود ما مخفى وپنهان است ، ومقصود از كلمهء سبيلا راه در برزخ ، راهى است كه آنان را به سوى سرنوشت وسرانجام نهايى كه سعادت يا شقاوت است مىبرد ، ونسبت دادن خوردن وآشاميدن به زمين امرى است مجازى ، ولى بر اثر كثرت استعمال نزديك به حقيقت شده است ، به دليل زنده نبودن آنان تأثراتى هم كه معمولا در زندهها وجود دارد از آنها انتظار نمىرود ، ولذا حضرت ، در بارهء ايشان مىفرمايد : تكان وحركتي در آنها نيست ، ورود چيزهايى كه مايهء ترس وهراس است ، آنان را به فرياد زدن ووحشت وا نمىدارد ، واز دگرگونى أوضاع اندوهى ندارند ، وبا توجّه به زمين لرزهها وشنيدن صداهاى دلخراش از هراس گردهم اجتماع نمىكنند .
اگر اشكال شود كه ويژگيهاى بالا با ترس وجزعي كه در اثر عذاب قبر