را نافرمانى كرده وبا دستور أو به مخالفت برخاستند ؟ اگر گفته شود معاوية با حيلهها ونيرنگهاى خود به هدفى كه در نظر داشت وآن ايجاد اختلاف ميان سپاهيان علي ( ع ) بود دست يافت ، پاسخ اين است كه سخن مذكور درست است ليكن خارج از موضوع مورد بحث است ، همچنان كه اختلافى نيست كه ياران علي ( ع ) فريب خوردند وشتاب كردند وبا يكديگر به نزاع برخاستند ، وآنچه مورد بحث مىباشد . تفاوت ميان علي ( ع ) ومعاوية در نيرنگ ومكر وصحت عقل ورأى است .
اين خلاصه گفتار جاحظ بود وهر كس با ديده انصاف به اين سخنان بنگرد ، درستى وراستى گفتار أو را در مىيابد ودر همين جا پاسخ همه نسبتهاى ناروايى كه به علي ( ع ) داده شده وآن بزرگوار را در روزگار خلافتش متّهم به كوتاهى وتقصير كردهاند بر أو روشن مىگردد ، از جمله نسبتهاى مذكور اين كه چرا علي ( ع ) در آغاز خلافت خود ، حكومت معاوية را بر شام اجازه نداد وتأييد حكومت أو را به منزله تأييد ظلم وستم دانست ووى را از آن سمت بركنار كرد ، ديگر شبهه تحكيم وسخنان نادرستى است كه در اين باره گفتهاند ، ديگر سختگيرى آن حضرت در أمور بيت المال وعدم رعايت جانب برخى از أصحاب خود از اين جهت بود كه باعث شد از آن بزرگوار جدا شوند وحتّى برادرش عقيل ونجاشي شاعر أو ومصقلة بن هبيرة آن حضرت را ترك گويند وبه سوى معاوية رو آورند ، نسبت ديگر اين كه چرا طلحه وزبير را رها كرد تا اين كه از أو جدا شدند ، وبه سوى مكّه شتافتند ، وبه آنها اجازه داد كه اعمال عمره را به جا آورند ، در صورتي كه مقتضاى رأى وتدبير اين بود كه آنان را نزد خود پايبند مىساخت ، واز اين كه از أو دور شوند باز مىداشت ، ونسبتهاى ديگرى از اين گونه كه دادهاند ، امّا هنگامى كه انسان أحوال وويژگيهاى آن حضرت را در نظر گيرد انصاف مىدهد كه در تمام اين موارد آنچه آن بزرگوار انجام داده به مقتضاى شرع بوده وبيرون از احكام الهى نبوده است ، وما اگر بخواهيم به تفصيل ، اين گفتهها ونسبتها را پاسخ دهيم از غرض اصلى خود دور مىشويم ، وتوفيق از خداوند است .
شرح نهج البلاغة ( فارسي ) — صفحة 854
مساهمون: ابن ميثم البحراني
ص٨٥٤