كنند ، مراد اين است كه پيش از آن كه مرگ بر انسان سبقت گيرد به عمل پردازد وبراي جهان بعد از آن آماده شود ، وگوشزد مىفرمايد كه مردمان در پيشاپيش شمايند يعنى آنان در اين سفر آخرت بر شما سبقت گرفتهاند ، وقيامت پشت سر آنان ، شما را به پيش مىراند وبه دنبال اين سخن دستور مىدهد كه سبكبار باشيد تا به آنان بپيونديد وبراي اين كه آنان را در اين راه برانگيزاند وبر سر شوق آورد مىفرمايد پيشينيان شما در انتظار پسينيانند يعنى آنانى كه به ديار آخرت پيوستهاند چشم به راه بازماندگان خويشند تا همگى در روز رستاخيز برانگيخته شوند . ناگفته نماند كه عين ألفاظ مذكور پيش از اين در برخى از خطبهها آمده وبطور كامل شرح داده شده است ، پس از اين آن بزرگوار دستور مىدهد كه در باره بندگان خدا از أو بترسيد ، ودر باره آنچه بايد نسبت به يكايك افراد رعايت كرد از خداوند بيمناك باشيد ، همچنين با ترك فساد در زمين وايجاد تباهى در شهرهايش از نافرمانى أو بپرهيزيد ، وگوشزد مىكند كه رعايت اين أمور واجب است ، زيرا هر عملي كه آدمي انجام مىدهد هر چند اندك وناچيز باشد پرسش وبازخواست به دنبال خود دارد ، وبه سختى مورد بررسى وبازپرسى قرار مىگيرد تا آن اندازه كه در باره جاها ومكانها نيز پرسش ، وگفته مىشود : چرا در اين جا وطن كرده واز آن جا دورى گزيديد ، ونيز در باره رفتار با دامها وچهار پايان نيز بازخواست مىشود ، وگفته خواهد شد : چرا اين حيوان را زدى وآن ديگر را كشتى وآنها را آزار دادى ، اين گفتار اشاره به قول خداوند متعال دارد كه فرموده است :
« وَلَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ
« 1 » » همچنين
« ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ
« 2 » » در باره تفسير آية أخير ونعمتهايى كه از آن پرسش مىشود گفتهاند كه نعيم عبارت است از سيرى شكم وآشاميدن آب سرد ولذّت خواب وآسايش مسكن وخوى خوش است ، نيز خداوند متعال فرموده است :
« وَلا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ
هامش
( 1 ) سوره نحل ( 16 ) آية ( 93 ) يعنى : البتّه از هر چه كردهايد مورد پرسش قرار خواهيد گرفت .
( 2 ) سوره تكاثر ( 102 ) آية ( 8 ) يعنى : سپس در آن روز در باره نعمتها از شما پرسش خواهد شد .