خوابيدن مردم در خوابگاه طبيعت وغفلت آنها از آنچه به خاطر آن آفريده شدهاند در طول زمان فترت ، مراد از مبرم نظام اجتماعي واحكام ودستورهايى است كه به وسيله أديان سابق برقرار ومردم از آن پيروى مىكردند وأمور آنها بدين سبب منتظم بوده است ، ومنظور از انتقاض ويراني وتباهى اين نظام اجتماعي در نتيجة دگرگونى ونابودى شرايع وأديان مذكور است ، مقصود از تصديق آنچه در پيش روى پيامبر ( ص ) بوده ، تورات وإنجيل است ، چنان كه خداوند متعال فرموده است :
« مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ
« 1 » » بايد دانست هر امرى كه مورد انتظار ويا نزديك ودر دسترس باشد در باره آن گفته مىشود : « جار بين اليدين » واژه نور را براي قرآن استعاره آورده ، ومناسبت آن روشن است ، پس از اين امام ( ع ) دستور مىدهد كه از قرآن بخواهيد تا سخن گويد واين گفته خود را تفسير مىكند به اين كه سخن قرآن را از أو بشنوند ، زيرا أو زبان كتاب خدا وسنّت است ، وبا جمله فلن ينطق يعنى : هرگز قرآن سخن نمىگويد توهّم كساني را كه از گفته آن حضرت داير بر استنطاق قرآن به شگفتى وانكار در آمدهاند از ميان برده است ، سپس اعلام مىكند كه علم پيشينيان واخبار گذشتگان ، وآگاهى به رويدادها وفتنههاى آينده وأحوال رستاخيز ودرمان درد شما همه در قرآن است منظور از درد ، نقايص ورذايل اخلاقى است ، ودرمان آنها مواظبت بر فضيلتهاى علمي وعملي است كه قرآن كريم مشتمل بر آنهاست ، مقصود از نظام ما بين مردم ، قانونهاى شرع وآيينهاى سياسي حكمتآميزى است كه نظام جهان واستقامت أمور مردمان بر آنها استوار است .
هامش
( 1 ) سوره مائده ( 5 ) آية ( 48 ) يعنى : . . . در حالي كه كتابهاى پيشين را كه در پيش روى اوست تصديق مىكند .