داراى مراتب متعدّد است ، به اعتباري مطمئنّه ، وبه اعتبار ديگر امّاره ، ودر مرحلهاى لوّامه است ، همچنين از نظر عاقله واز نظر ديگر شهويّه ودر مرحلهاى غضبيّه است ، ودر اين جا اشاره به مراتب سه گانه أخير است كه گراميترين آنها نفس عاقله است ، زيرا همين نفس عاقله است كه پس از مرگ نيز باقي وپايدار مىماند ، ومستحقّ ثواب يا عقاب مىگردد ودر باره آن توصيه وسفارش شده است ، ومقصود از اين هشدار اين است كه انسان نفس خود را كاملا از آنچه موجب هلاكت أو در آخرت مىگردد حفظ كند ، واين به وسيله استقامت در دين خدا وسلوك در راه أو ميسّر مىگردد ، از اين رو فرموده است : خداوند راه حقّ را براي شما آشكار وگذرگاههاى آن را برايتان بيان كرده است ، در برخى از نسخهها أنار طرقه نقل شده است يعنى با آيات وانذارهاى خود راههاى آن را روشن كرده است .
پس از اين امام ( ع ) به پايان ونتيجهء راه حقّ وباطل اشاره كرده وفرموده است : پايان كار يا بد بختى دائمي ويا سعادت هميشگى است ، وسپس براي بار ديگر تشويق مىكند كه توشه آخرت برگيرند وپيش از اين بيان فرموده بود كه توشه آخرت تقوا وپرهيزگارى است چنان كه خداوند متعال فرموده است :
« وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى
« 2 » » ، مراد از ايّام بقا دوران پس از مرگ است ، اين كه فرموده است :
قد دللتم على الزّاد آيهاى است كه خداوند در آن مردم را به چگونگى توشه آخرت دلالت ، وبه كوچ كردن وشتافتن امر كرده است ، وآن آية شريفه
« سارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ
. . . « 3 » » مىباشد ، همچنين آية
« فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ
« 4 » » است ، ليكن بطور كلّى همه اوامرى كه در باره اعراض از دنيا ودورى جستن از آن است مستلزم ترغيب مردم به وارستگى ودل از دنيا كندن است ، زيرا منظور از كوچ
هامش
( 2 ) سوره بقره ( 2 ) آية ( 197 ) يعنى : توشه بر گيريد كه بهترين توشه ( راه آخرت ) پرهيزگارى است .
( 3 ) سوره آل عمران ( 3 ) آية ( 133 ) يعنى : به سوى آمرزش پروردگارتان وبهشتى . . . بشتابيد .
( 4 ) سوره ذاريات ( 51 ) آية ( 50 ) يعنى : پس به سوى خداوند بگريزيد .