من شما وخود را از اين موقعيّت بر حذر مىدارم ، هر كس بايد از وجود خويش سود برد ، همانا بينا كسى است كه بشنود وبينديشد وبنگرد وبينش يابد ، واز آنچه مايه عبرت است بهره گيرد ، سپس در راههاى روشن گام بردارد ، واز آنچه مايه سقوط در وادى هلاكت ، وافتادن در شبهات گمراه كننده است ، دورى كند ، وبا بيراهه رفتن در امر حقّ وگفتار كژ ، وبيم از راستگويى ، گمراهان را بر ضدّ خود يارى ندهد .
اى شنونده از مستى خود به هوش آي ، واز غفلت وبىخبرى بيدار شو ، واز شتابت بكاه ، ودر باره آنچه از زبان پيامبر امّى كه درود خداوند بر أو وخاندانش باد به تو رسيده واز آن گريز وگزيرى نيست نيكو انديشه كن ، وبا آن كس كه روشى خلاف آن ، وگرايشى به سوى ديگر دارد مخالفت كن ، وأو را به آنچه بدان دلخوش است واگذار ، فخر فروشى را از سر بنه ، وكبر وخود پسندى را فرو گذار ، وبه ياد گور خويش باش كه آن جا گذرگاه توست ، وهمان گونه كه رفتار مىكنى با تو رفتار خواهد شد ، وآنچه را مىكارى درو مىكنى ، وهر چه را امروز پيشاپيش مىفرستى فردا بر آن وارد خواهى شد ، پس در سراى ديگر جايى براي خود آماده كن ، وبراي آن روز خود توشهاى بفرست ، اى شنونده بسيار بر حذر باش ، واى غفلت زده بسيار بكوش ، هيچ كس مانند انسان آگاه ، تو را با خبر نمىسازد ( ولا ينبّئك مثل خبير ) همانا از جمله احكام خداوند در كتاب حكيمش ، كه بر پايه آن پاداش وكيفر مىدهد ، وبه سبب آن خشنود وخشمگين مىشود . . . »
[ شرح ]
( 30807 - 30779 ) آغاز اين خطبه در بيان فرجام كار غافلان از آخرت وتلاش كنندگان در طلب دنياست ، فاعل فعل كشف ضميري است كه به اللّه در خطبه پيش بر مىگردد .
مىدانيم كه نفس انساني را دو هدف است ، يكى تدبير أمور بدن ، به وسيله قواى عملي ، وديگرى كامل گردانيدن خويش از طريق قواى نظري ، يعنى نيروهايى كه نفس به وسيله آنها كمالات را از مبادى عاليه مىگيرد ، ونيز مىدانيم