پروردگار نه آغازى دارد ونه انجامى .
وبه معنى دوّم به جود وفضل واحسان ، لطف وهدايت ، واقسام ستايش پروردگار اشاره دارد .
قوله عليه السلام : الّذى لا يبلغه بعد الهمم ولا يناله حدس الفطن
اين فراز از سخن امام ( ع ) شبيه فرازى است كه در آغاز خطبه اوّل آماده بود با اين تفاوت كه در خطبه عبارت چنين بود : الّذى لا يدركه بعد الهمم ولا يناله غوص الفطن ؛ در اين خطبه « غوص الفطن » به حدس الفطن تغيير يافته است .
« حدس » در لغت به معناى گمان وپندار آمده است . ولى در اصطلاح علما ودانشمندان اگر فكر وانديشه ، عبارت از حركت ذهن از مقصود به مبدأ وبازگشت از مبدأ به مطلوب باشد ، حدس همان حركت زيبا براي به دست آوردن حدّ وسط مىباشد ، بي آن كه خود را در به دست آوردن حد وسط دچار زحمت ومشقّتى كند ، يعنى در حدّ وسط سازى براي برهان به گمان بسنده مىكند ، ودر حقيقت گمان يا حدس ايجاد شك مىكند ويقين آور نيست . با وجودي كه حدس وگمان در صدور حكم دستش باز است وبا همهء اعتباراتى كه دارد وبلندترين رتبه را در حدس زدن معنى دارد از رسيدن به ذات حق تعالى ودريافت كنه ذاتش ناتوان است . ( نه تنها كنه خدا را نمىتوان شناخت بلكه حدس هم نمىتوان زد ) ما در اين باره توضيح كامل دادهايم .
( 18301 - 18291 )
قوله عليه السلام : الأول . . . إلى آخره
تفسير اوّل وآخر بودن خداوند را تا كنون چندين بار در شرح خطبهها آوردهايم بنا بر اين نيازى بتكرار مجدّد آن نيست .