هنگامى كه معناى « جواد » از آن حضرت پرسيده شد . در پاسخ سؤال كننده فرمود :
« اين سؤال شما دو صورت دارد : اگر مقصودت از « جواد » مخلوق وانسان باشد . جواد كسى است كه آنچه از جانب حق تعالى بر أو واجب ومقرر شده است پرداخت نمايد ( مانند صدقات ، زكوات و . . . ) وبخيل كسى است كه از پرداخت حقوق واجبه الهى خوددارى كند .
واگر مقصودت از جواد آفريدگار وخالق باشد . خداوند بخشنده وجواد است ، چه ببخشد ويا منع كند ، زيرا كه خداوند اگر ببخشد به كسى مىبخشد كه استعداد بخشش را داشته باشد . واگر منع كند از كسى منع مىكند كه استعداد قبول را نداشته باشد . » در عبارت امام رضا ( ع ) جملهء : ان اعطى اعطى من له وإن منع منع من ليس له ؛ اشاره به اين است كه بخشش وعدم بخشش الهى بسته به زمينهء استحقاق است . أو در فياضيّت منع وردعى ندارد ( وبه گفتهء شاعر عارف : هر چه هست از
قامت ناجور نازيباى ماست * ورنة تشريف تو بر قامت كس كوته نيست )
امام علي ( ع ) با ذكر اين صفت براي خداوند أو را از بخلى كه در انسان است مبرّا وپاك دانسته است ، زيرا طبيعت انسان چنين است كه نسبت به آنچه از أو تقاضا شود بخشندهتر است . دليل آسانى بخشش ، در شيء مورد تقاضا اين است كه متقاضى معمولا ، اشياى گرانبها وپر ارزشى كه در نظر انسان بسيار عزيز باشد . تقاضا نمىكند ( چون مىداند كه نخواهد داد ) ، به همين لحاظ انسان نسبت به شيئى مورد تقاضا ( كه عرفا هم كم بهاتر مىباشد ) بخشندهتر است .
( 15675 - 15667 )
7 -
خداوند اوّلى است كه ما قبلي ندارد ، پس هيچ چيز پيش از أو نيست .
8 - ( 15684 - 15677 )
خداوند آخرى است كه ما بعدى ندارد ، پس بعد از أو هيچ چيز نيست .
ما در گذشته پيرامون اين دو صفت حق تعالى بحث كردهايم ، نكتهاى كه در اينجا قصد توضيح آن را داريم اين است كه اوّل يا آخر بودن ، دو مفهوم