كم وزياد سنجيده مىشود ، ومعيار سنجش در همهء آنها وجود دارد ، وبه هنگام تشكيك ، شكل ميزان براي حس كارساز ، وميزان تمثيل براي تخيّل مفيد معنى مىباشد .
( 15481 - 15476 )
قوله عليه السلام : وحاسبوه قبل ان تحاسبو
( در متن خطبه « وحاسبوها » آمده است ) . محاسبهء نفس اين است كه انسان اعمال نيك وبد خود را ، بررسى دقيق نفساني كند ، تا نفس خود را با انجام كارهاى نيك چنان كه شايسته است پاك ، وبر كارهاى ناشايست تنبيه كند .
محاسبهء نفس بخش عظيمى از اقسام مواظبت بر نفس وگام نهادن در راه خداست . عرفا براي پيمودن طريق حق ومواظبت بر اعمال نفساني پنج مقام قائلند :
مقام أول را « مشارطة » مقام دوم را « مراقبة » مقام سوّم را « محاسبة » مقام چهارم را « معاتبه » ومقام پنجم را « مجاهدة ومعاقبة » مىنامند . سپس براي توضيح مطلب مثالي آورده ومىگويند : شايسته است كه برخورد انسان با نفس خود ، مانند برخورد انسان با شريكي باشد كه مالي را بوى سپرده تا تجارت كند عقل در طريق آخرت بمنزله تاجر است ، خواست وسودش تزكيهء نفس مىباشد .
زيرا رستگارى نفس در همان تزكيهء نفساني است چنان كه خداوند متعال فرموده است : « آن كه نفس خود را تزكيه كرد محققا رستگار شد وآن كه آن را آلوده ساخت زيان برد » .
تزكيهء نفس با انجام اعمال نيك ممكن است ، چنان كه تاجر از شريك خود مدد مىگيرد ، عقل نيز در تجارت خود از تزكيهء نفس كمك مىگيرد ؛ چه نفس در صورتي فرمان عقل را مىبرد كه تزكيه شده باشد ، وچنان كه شريك گاهى دشمن شريك گرديده وبر سر ربح با وى نزاع مىكند ممكن است نفس با عقل به نزاع بر خيزد وچنان كه لازم است تاجر در آغاز كار چند چيز را با شريك خود