در نظر بگيرد ، عقل نيز براي تزكيه نفس بايد همان أمور را مقرّر دارد .
1 - أول چيزى كه تاجر با شريك خود قرار مىگذارد چگونگى كار است « مشارطه » ؛ ودر ثاني بايد مراقب أو باشد ، « مراقبه » ؛ در مرحلهء سوّم بايد مدام از أو حساب بخواهد « محاسبه » ؛ در مرتبهء چهارم أو را در صورت رفتار خلاف مورد عقاب ومؤاخذه قرار دهد « معاتبه » ؛ ودر مراقبت ومواظبت خود سختگير باشد ، « مجاهده ومعاقبه » .
عقل همچون تاجر نيازمند أمور فوق است ونياز دارد كه أولا با نفس شرط كند كه وظايف محوّله را بخوبى انجام دهد وبه أو فرمان دهد ، كه راه حق را برود ونفس را به راه خير ارشاد وهدايت كند وبر نفس حرام گرداند كه راه غير خدا برود ، چنان كه تاجر شريكش را از حرام بر حذر مىدارد .
2 - هيچ لحظهاى نبايد از مراقبت نفس غافل شود ، بخصوص هنگام انجام هر عمل بايد با ديدهاى بيدار همواره أو را تعقيب كند .
فرمودهء خداوند متعال ، اشاره به همين مقام است كه مىفرمايد : وَالَّذِينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ راعُونَ وَالَّذِينَ هُمْ بِشَهاداتِهِمْ قائِمُونَ « 7 » .
كلام پيامبر ( ص ) نيز به همين معنى است كه فرمود : « خدا را چنان پرستش كن كه گويا أو را مىبينى » ؛ پيش از اين حقيقت مراقبت توضيح داده شد ، واين كه انسان مدام بايد در حال مراقبت باشد . چه اگر آنى از نفس خود غافل شود وآن را بخود واگذارد ، جز خيانت وبر باد دادن سرمايهء عمر از أو چيزى نخواهد ديد ، چنان كه اگر بدون مراقبت مال آقايى در دست بندهء خيانت كأرش قرار گيرد به هدر مىرود .
3 - پس از اين كه نفس از انجام كارى فراغت يافت شايسته است كه از
هامش
( 7 ) سوره معارج ( 70 ) آية ( 33 ) : نمازگزاران كساني هستند كه رعايت كنندهء امانت وپيمانهايشان هستند آنان كه بر شهادت وگواهيشان استوار وپايدار باشند .