[ شرح ]
( 14722 - 14677 ) در اين بخش از خطبه امام ( ع ) پارهاى از صفات بدكاران را در مقابل صفات نيكوكاران كه در بخش قبلي خطبه بيان كرد . بر مىشمارد ، ودر آغاز به اين ويژگى كه نادان خود را دانشمند مىنامد أو را نكوهش مىكند ؛ به اين دليل كه جهالت وناداني سختترين فتنه ، وبراي دين بزرگترين فساد است ، زيرا تباهكارى شخص نادان بديگران نيز سرايت مىكند .
امام ( ع ) براي اشخاص بد كار صفاتى را به شرح زير بيان فرموده است :
1 - با اين كه عالم نيست ، خود را دانشمند مىنامد تا رياستى به دست آورد ويا ثروت ومالي بيندوزد . چنين افرادى در ميان مردم بقدرى فراوانند كه علما در بين آنها ناشناخته مانده وگمنام هستند .
2 - فاسقان ، نادانيها را از نادانان ، وگمراهيها را از گمراهان گرفتهاند .
كلمه « جهائل » در عبارت امام ( ع ) جمع جهالت است ومقصود امام از ( جهائل ) جهل مركب مىباشد . اعتقادي كه مطابق با واقع نباشد جهل مركب است . به دليل همين جهل مركّب نادان خود را عالم مىپندارد .
نسبت دادن اقتباس به جهل نسبت مجازى است ، زيرا از اين جهت كه جاهل جهل را از اشخاص نادان مىآموزد ، شباهت به علم پيدا كرده است ؛ چون گمراهى انحراف از راه راست وطريق حق مىباشد ، از لوازم جهالت وناداني است .
امام ( ع ) به دنبال كلمه « جهّال » عبارت « ضلّال » را بيان كرده تا تأكيد بيشترى بر جهالت وگمراهى باشد ، زيرا پيروى كردن از نادانان منحرف ، هرگاه ريشهء اعتقادي داشته باشد ثبوت ورسوخ بيشترى در نفس انساني داشته ، وبا جهالتهاى ديگر فرق مىكند .
3 - أهل فسق براي مردم دامهايى با ريسمان فريب وگفتار دروغ گستردهاند .
امام ( ع ) لفظ « دام وريسمان » را براي فريب كارى دانشمندان غير متعهّد استعاره