چنين به نظر مىرسد كه چنگالهاى مرگ بر بدنهاى شما افكنده واميدهاى طولانيشان قطع شده وأموري سخت ودشوار همچون سكرات موت وحالت احتضار ، شما را در بر گرفته است ، وبه جايى كه ناچار هر كسى بدانجا وارد مىشود ، وارد مىشويد . آرى جايگاهى كه با هر انساني دو فرشته همراه است يكى انسان را به صحراى محشر وارد مىكند وديگرى بر عمل نيك وبدانسان گواهى مىدهد . »
[ شرح ]
( 14078 - 14061 ) اين بخش از خطبه نيز در بردارندهء فوايدى به شرح زير مىباشد :
1 - امام ( ع ) دستور مىدهد كه انسانها از عبرتهاى سودمند پند بگيرند .
عبرت در حقيقت بمعنى پند گرفتن مىباشد ، وگاهى به طور مجاز بر چيزى كه مورد عبرت قرار مىگيرد نيز اطلاق مىشود . محتمل است كه در اين خطبه ، عبرت به عنوان اطلاق اسم حال بر محلّ به كار رفته باشد ؛ يعنى مقصود زمينههاى عبرت زا باشد ، بدين توضيح كه أمور عبرت انگيز را بدقت مورد بررسى قرار دهند كه اگر چنين كنند ، نتيجهء عبرت خود بخود حاصل مىشود .
از سه جهت بايد پند واندرز را مورد دقت قرار داد .
الف : علل واسبابش ب : حقيقتش ج : نتيجة وثمرهاش امّا از نظر علل وأسباب ، آنچه موجب پند واندرز مىشود عبارت است از :
تفكّر در آثار گذشتگان ، انديشه در سرگذشت وأحوال آنان ، وآنچه از قضاى الهى براي آنها بوقوع پيوسته وزمينهء عبرت گرفتن را فرآهم آورده است .
امّا حقيقت عبرت ، ترس ووحشتي است كه در دل عبرت گيرنده پديد مىآيد واز اين كه مبادا به سرنوشت آنان گرفتار آيد ، هراسناك مىشود .
امّا اثر عبرت ، دورى جستن از محرمات الهى وأجابت كردن دعوت