1 - يگانگى خداوند كه با تأكيد بر نداشتن شريك ، با اين عبارت كه : « لا شريك له » اثبات شده است . پيش از اين ما يگانگى خداوند را با دليل عقلي ثابت كرديم ، وچون اين موضوع از أموري نيست كه اثبات نبوّت بر آن متوقّف باشد ، در اين مورد به دليل نقلي بسنده مىكنيم . خداوند متعال فرموده است :
لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا
« 1 » وباز فرموده است : « خداى شما خدايى است يگانه ، وجز أو خدايى نيست » 2 - اوليّت حق تعالى ، كه هيچ چيز بر ذات خداوند سبقت نداشته بيان شده است .
3 - در اين فراز ثابت گرديده است كه وجود حق تعالى نسبت به همه أشياء آخر است .
يعنى ذاتي غير متناهي است ، ودر حدى محدود نيست در باره معنى أول وآخر بودن خداوند پيش از اين خطبه بطور كامل بحث كرديم . اين كه امام ( ع ) قبل وبعد بودن اشيا را نسبت به خداوند در اين خطبه نفى فرموده است ، صرفا براي بيان تأكيد اين حقيقت است .
4 - در خداشناسى أوهام بدرك ذات حق نمىرسند ، تا براي أو صفتي را اثبات كنند : پيش از اين در شرح سخنان امام ( ع ) اين حقيقت را دانستهايد كه حكم خيال وأوهام جز در أمور محسوس ويا وابسته به محسوس صادق نيست وأموري كه از ويژگيهاى مادة ومقولة وضع ، مجرّد باشند قوّه واهمه كل وجود آنها را انكار مىكند چه برسد كه براي آنها صفاتى را هم تصديق داشته باشد ، عقل محض است كه خداوند را متّصف به صفت مىداند ، آنهم نه اوصافى كه ذاتا
هامش
( 1 ) سوره أنبياء ( 21 ) آية ( 22 ) : اگر در زمين وآسمان جز يك خداوند مىبود آنها فاسد مىشدند .
هر چند آيهء فوق بعنوان برهان عقلي آمده است اما مشتمل بر يك برهان عقلي وقياس استثنايى است كه با استثنا نقيض تالي « عدم فساد زمين وآسمان » عدم تعدد اله ثابت شده است - م .