2 - احتمال دوّم در معنى سخن حضرت اين است ، كه چون در زمينهء دستور عملي ، زهد را به دارا بودن سه خصوصيت تعبير كردهاند ، بصورت تبصرهاى بر دستور فرمودهاند كه اگر بر شما لزوم وثناگويى خدا وانجام اعمال نيك دشوار است ، به أمور آسانترى بپردازيد . آن گاه در توضيح أمور آسانتر به همان دليل كه در احتمال اوّل بيان كرديم طول آرزو را اجازه دادهاند . وسپس دستور مىدهند كه بايد مدام بياد نعمتهاى خداوند بود وبطور كلّى آنها را از ياد نبرد ، كه اگر چنين باشيم بمنزلهء اين است كه مدام مشغول حمد وثناى خداوند مىباشيم . پس از آن امر مىفرمايند كه بعوض انجام اعمال نيك در برابر محرمات صبر وشكيبايى نشان دهيم ودر برابر خواستههاى شيطان مغلوب نشويم ، زيرا صبر از شرابخوارى مثلا از روزه گرفتن وخوددارى از خوردن چيزهاى مباح وديگر اعمال نيك آسانتر است . نتيجهء كلام اين كه امام ( ع ) راه رسيدن به زهد را به دو طريق نشان دادهاند ، تا انسانها براي تحقّق آن در وجود خود به هر طريق ممكن بكوشند .
( 12423 - 12412 )
قوله عليه السلام : فقد أعذر إلى آخره
اين فراز از سخن امام ( ع ) تأكيد بر امريست كه به زهد وپارسايى كردند تا بيشتر انسانها را به سمت زهد ووارستگى جذب كنند ، وبا عبارت « حجج » به فرستادن أنبيا اشاره فرمودهاند چنان كه خداوند متعال مىفرمايد :
رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ
« 1 » .
لفظ « حجح » كه به معناى دلايل است ، بر أنبيا به عنوان استعاره بكار رفته است وجه شباهت ميان دليل وپيامبر اين است ، كه هر دو ، مطلب مورد نظر را اثبات مىكنند . چون ظهور أنبيا قطع كننده زبان حال ستمكاران است ، كه در روز
هامش
( 1 ) سوره نساء ( 4 ) آية ( 165 ) : پيامبرانى را بشارت دهنده وبيم دهنده فرستاديم تا براي مردم پس از آمدن أنبيا حجتي عليه خداوند نباشد .