توضيح لازم داده شد . « 5 » محتمل است كه در كلام حضرت ، خود شيطان منظور باشد ، بدين توضيح ، هر جا كه محلّ فتنه وآشوب باشد جايگاه إبليس همان جاست وچون خيمهء معاوية بر خلاف أطاعت خدا نصب شده بود ، جايگاه شيطان بود .
نظر به همين معناى دوم است كه لفظ « كامن في كسره » را امام ( ع ) بعنوان استعاره به كار برده است .
( 11139 - 11124 )
قوله عليه السلام : وقد قدّم للوثبة يدا وأخّر للنكوص رجلا .
معاوية براي خيز برداشتن به سوى طرف مقابل دست را ، به جلو آورده ، وبراي عقبگرد وفرار ، پا را فرا پس نهاده است .
اين كلام امام ( ع ) كناية از ترديد ودو دل بودن معاوية است ، كه منتظر فرصت بود . اگر أصحاب حضرت بترسند وسستى نشان دهند . به سوى آنها يورش بردارد ، واگر پايمردى كرده وشجاعت به خرج دهند ، عقب نشينى كند وبگريزد .
ممكن است جلو آوردن دست وعقب گذاشتن آن استعاره بالكناية از شيطان باشد ، جلو آمدن دست شيطان كناية از زيبا جلوه دادن جنگ وگناه در نظر پيروان معاوية وعقب بردن پا ، كناية از آمادگى فرار آنان به هنگام برخورد قاطع نظامى با ياران امام ( ع ) باشد . چنان كه خداوند سبحان در قرآن مجيد از عمل شيطان ، بدين مفهوم ومعنى حكايتى دارد :
وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ وَقالَ لا غالِبَ لَكُمُ
« 6 » .
اگر به عنوان اشكال گفته شود به نظر آنان كه شيطان را به قوّه واهمه
و
هامش
( 5 ) خطبه أول نهج البلاغة .
( 6 ) سورهء انفال ( 8 ) آية ( 48 ) : هنگامى كه دو سپاه ( اسلام وكفر ) روبرو شدند شيطان فرار كرد و ( به كفّار ) گفت من از شما بيزارم .