أمثال آن تفسير كردهاند « 7 » معنى عقبگرد كردن وپا پس نهادن شيطان چيست ؟
در پاسخ مىگوييم : وسوسهء شيطان عبارت از القاى صورتي ، در نفس انسان مىباشد كه آن را بناحق مىآرايد ، چنان كه خداوند تعالى از وى چنين نقل مىكند :
وَقالَ الشَّيْطانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ
« 8 » .
نكوص وعقبنشينى شيطان دورى جستن قوّه واهمه از جنگ ، به هنگام دشوار شدن كار وپديد آمدن مشكلات خواهد بود « 9 » معنى جملهاى كه خداوند در جنگ بدر از شيطان نقل مىكند ، كه گفته است : « من از شما كافران بيزارم ، چون چيزى را مىبينم كه شما نمىبيند . » نيز همين است .
توضيح مطلب اين است كه قوّهء واهمه يا همان شيطان هر چند ، جنگ را در چشم كفّار قريش آراسته وزينت داده بود فرمان فرار وپرهيز از أمور ترسناك را صادر كرد . بنا بر اين گفتهء شيطان كه من از خدا مىترسم وخداوند در كيفر دادن سختگير است مطابق حكم عقل بود چون در ترك معصيّت جنگ ، فرمانبردارى خدا را مىديد .
مقصود امام ( ع ) از بيان تمام اين خصوصيات ، روشن كردن أصحاب خود در باره مردم شام وآگاه ساختن آنان به اين حقيقت بود ، كه شيطان ، معاوية ويارانش را به جنگ وأدار كرده وهدفش آن است كه آنها را در هلاكت انداخته وخود از مهلكه فرار كند .
13 - امام ( ع ) در سرانجام سخن ، اصحابش را به تأكيد وتكرار ، امر به
هامش
( 7 ) در خطبه أول شرح آن گذشت .
( 8 ) سوره إبراهيم ( 14 ) آية ( 22 ) : بر شما هيچ حجت ودليل قاطعى نياوردم جز اين كه شما را به وعدههاى دروغى فريفتم .
( 9 ) در شرح خطبه اوّل نهج البلاغة شارح از قول حكماء نقل كرده است كه منظور از شيطان قوه واهمه است كه بر عليه عقل اقدام مىكند .