مقام اول مربوط به امكان و استحاله تعبد به ظن بود كه بحث و بررسى گسترده در رابطه با امكان وقوعى تعبد به ظن در احكام شرعى انجام شد و بالاخره ثابت گرديد كه تعبد به ظن امكان وقوعى دارد و استحاله تعبد ، از شأن امارات غير علمى و مفيد ظن ، بدور خواهد بود به سخن واضحتر قبح و زشتى نه بر سر راه تعبد به ظن و نه بر سر راه ترك تعبد به ظن وجود ندارد و اينك بحث در مقام دوم كه وقوع تعبد به ظن در احكام شرعى باشد را آغاز مىنمائيم . « مطلق » يعنى تعبد بمطلق ظن در احكام شرعى « او فى الجملة » يعنى تعبد ببعض از ظنون در احكام شرعى .
و قبل الخوض فى ذلك . . . .
پيش از ورود در اصل بحث بايد اصل و قاعده اوّلى در زمينه عمل به ظن در فرض عدم وجود دليل بر وقوع تعبد را مشخص نمائيم كه آيا اصل و قاعده اولى حرمت عمل به ظن است و يا جواز عمل به ظن مىباشد ؟
عليه المعوّل عند عدم الدّليل . . . .
در فرضى كه دليل خاصّ بر حجيّت و اعتبار و وقوع تعبد بمطلق ظن و يا بعضى از ظنون در كار نباشد تكيهگاه و مورد اعتماد و عمل همين اصل و قاعده اولى خواهد بود .
شيخ انصارى برآنست كه تعبّد و عمل به ظنّى كه دليل قطعى بر تعبّد برآن دلالت نكرده باشد ، حرام است و اين حرمت با ادلّه اربعه ( كتاب و سنة و اجماع و عقل ) ثابت مىباشد .
و يكفى من الكتاب قوله تعالى . . . . .
آيات زيادى در قرآن موجود است كه از عمل بظنّ منع مىنمايند در سوره نجم آيه 28 - مىفرمايد :
و انّ الظّنّ لا يغنى من الحقّ شيئا
گمان هرگز انسان را بىنياز از حق نمىكند و در سوره انعام آيه 116 مىخوانيم :
أوضح الشروح في فرائد الأصول ( شرح فارسى بر رسائل شيخ انصارى ) ( فارسى ) — صفحة 62
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص٦٢