شرطيه در صدر آيه ، صرفنظر مىنمائيم .
( و ليس فى ذلك . . . ) اين عبارت جواب از سؤال مقدّر است سؤال مقدّر اين است : كه اكثر علماء ، تخصيص عام را به وسيله مفهوم مخالف ، تجويز نمودهاند بنابراين چه مانعى دارد كه مفهوم مخالف در صدر آيه ، عموم تعليل را در ذيل آيه ، تخصيص بزند و خبر واحد عادل غير علمى را از تحت عموم تعليل خارج نمايد و حجيّت آن باثبات برسد .
جواب از سؤال مزبور اوّلا : مىگوييم جواز تخصيص عام به وسيله مفهوم مخالف ، فقط در مخصّص منفصل امكان دارد و در مخصّص متّصل جائز نخواهد بود . به سخن ديگر تخصيص مزبور بايد در دو جمله باشد و در جمله واحد جائز نمىباشد ( و لو سلّم جريانه . . . ) برفرض كه تخصيص عام را به وسيله مفهوم مخالف ، در جمله واحد و در مخصّص متّصل ايضا بپذيريم و لكن در علّت و معلول هرگز تجويز نمىكنيم چه آنكه از لحاظ عرف ، معلول هميشه تابع علّت است اگر علّت خاص بود معلول خاص ، و اگر عام بود معلول ايضا عام خواهد بود و لذا علّت اگر خاص باشد معلول بتبع آن خاصّ است مثلا طبيب دستور داده است كه ( لا تأكل الرّمان لانّه حامض ) رمان داراى ترش و شيرين مىباشد رمان كه مورد نهى مىباشد و اين معلول ، بحسب لفظ عام است كه شامل ترش و شيرين مىشود و از تعليل ( لانّه حامض ) معلوم مىشود كه منظور از رمّان ، انار ترش است و بخاطر غلبه انار ترش و شيرين ، « رمّان » را مقيّد نكرده است و گاهى تعليل باعث تعميم معلول مىشود مثلا فرموده : ( لا تشرب الأدوية التى يصفها لك النسوان . . . ) ( مثال اول براى جمله وصفيّه است و مثال دوّم براى جمله شرطيه است ) جمله شرطيه اين است اگر خانمى داروى را برايت تصفيه و آماده ساخت ، نبايد بخورى ( لانك . . . ) به علت آنكه از ضرر آن در امان نمىباشى ، مفهوم صدر كلام ( جمله شرطيه و معلول ) اين است كه اگر رجال داروى را تهيه كرد ،
أوضح الشروح في فرائد الأصول ( شرح فارسى بر رسائل شيخ انصارى ) ( فارسى ) — صفحة 304
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص٣٠٤