و ندامت است در خبر عادل ايضا موجود است چه آنكه در مورد مخبر عادل گرچه احتمال تعمّد در كذب ، منتفى مىباشد و لكن احتمال غفلت و خطاء آن ، ثابت و پابرجا است بنابراين مفاد عموم تعليل ذيل آيه ، اين است كه عمل به خبر فاسق و عادل بدون تفحّص جائز نمىباشد و ناگفته پيدا است كه در صورت تعارض بين مفهوم و منطوق ، ظهور كلام در منطوق ، اقوى است و نسبت به ظهور كلام در مفهوم ، حق تقدّم و صاحب ترجيح خواهد بود .
( لا يقال انّ النسبة بينهما . . . ج ص 118 ، س 22 ، ق ص 72 ، س 19 )
ما حصل ايراد اين است كه بين مفهوم صدر آيه و عموم تعليل ذيل آيه ، ( حيوان و ابيض ) عموم و خصوص من وجه است در دو مورد با هم تعارض ندارند ( 1 ) در مورد خبر فاسق مفهوم مىگويد لا حجّت است و عموم تعليل ايضا مىگويد لا حجّت است . ( 2 ) خبر عادل مفيد علم را مفهوم هم مىگويد حجّت است و عموم علّت ايضا مىگويد حجّت است و اما مورد تعارض هر دو ، خبر عادلى است كه مفيد علم نباشد ، مفهوم آيه مىگويد حجّت است و عموم تعليل مىگويد لا حجّت است . مفهوم آيه حق تقدّم دارد و مورد تعارض ( ماده اجماع ) را به مفهوم ، اختصاص مىدهيم ، چه آنكه اگر خبر عادل از تحت شمول مفهوم آيه ، خارج گردد مورد و محمل مفهوم آيه ، منحصر به خبر واحد عادل مفيد علم ، مىشود و در نتيجه مفهوم آيه لغو و بىفائده و پادرهوا باقى مىماند براى كه ناگفته معلوم است خبر واحد عادل مفيد علم نياز به مفهوم آيه ندارد و نه تنها خبر واحد عادل مفيد علم ، واجب العمل است كه خبر واحد فاسق مفيد علم ، ايضا واجب العمل خواهد بود و بلكه خبر واحد مفيد علم از منطوق و مفهوم آيه بيرون مىباشد و نسبت مفهوم آيه با عموم تعليل ، از باب عام و خاصّ ، ( انسان و حيوان ) و عموم و خصوص مطلق است نه از باب عموم و خصوص من وجه ، سرانجام به اين نتيجه رسيديم كه مفهوم آيه با عموم تعليل ، تعارض و برخوردى
أوضح الشروح في فرائد الأصول ( شرح فارسى بر رسائل شيخ انصارى ) ( فارسى ) — صفحة 302
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص٣٠٢