بيان نخواهد كرد چه آنكه خبر عادل اصلا در منطوق ذكر نشده است مثلا ( إن جاءك زيد فاكرمه ) منطوق آن مىگويد با آمدن زيد وجوب اكرام ثابت است و مفهوم آن مىگويد با نيامدن زيد وجوب اكرام منتفى مىباشد و امّا اينكه اگر زيد نيايد و بكر بيايد ، جمله مذكور ، وجوب اكرام و يا عدم وجوب اكرام را براى بكر ، هرگز ثابت نخواهد كرد . چه آنكه بكر در منطوق ذكر نشده است و مفهوم ، عبارت از اين است كه حكم ، عند انتفاء شرط ، منتفى مىشود البته از موضوعى منتفى مىشود كه در منطوق مذكور باشد و از موضوعى كه اصلا در منطوق ذكر نشده است ، حكمى را نفى و يا اثبات نخواهد كرد در آيه نبأ « مجىء فاسق بخبر » ذكر شده است و مفهوم آن اين است كه عند انتفاء « مجىء فاسق بخبر » حكم « وجوب تبين » منتفى مىشود و امّا از انتفاء حكم و يا اثبات آن در صورت خبر آوردن عادل ساكت است و خبر آوردن عادل موضوع ديگرى است و اصلا در منطوق ذكر نشده است .
( توضيح عبارت ) ( قوله بحسب دلالة العرفية او العقلية . . . ج ص 118 س 13 ق ص 72 س 12 .
راجع به دلالت كلام بر مفهوم ، اختلافنظر وجود دارد بعضها مىگويند دلالت كلام بر مفهوم بحسب تبادر و فهم اهل لسان و اهل عرف ، مىباشد و لذا مىگويند دلالت كلام بر مفهوم بحسب دلالت عرفيه است . و بعضها مىگويند بحسب حكم عقل است و لذا مىگويند دلالت كلام بر مفهوم بحسب دلالت عقليه است .
( قوله فالمفهوم فى الآية و امثالها ليس قابلا لغير السالبة بانتفاء الموضوع . . . . ) ج ص 118 س 16 ق ص 72 س 14 .
بنابراين مفهوم كلام در آيه و امثال آيه ( ان رزقت ولدا فاختنه ) ( و إن جاءك زيد فاكرمه ) فقط قابليت آن را دارد كه با انتفاء موضوع ، محمول را سلب مىنمايد
أوضح الشروح في فرائد الأصول ( شرح فارسى بر رسائل شيخ انصارى ) ( فارسى ) — صفحة 300
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص٣٠٠