موجود در نزد خود را ، نظاره مىكردند و اقدام به نقل اجماع مىنمودند . . . » مرحوم شيخ مىفرمايد اين سخن سبزوارى ، نه تنها شاهدى ندارد كه شاهد و دليل بر خلاف آن ، موجود مىباشد .
شاهد بر خلاف فرمايش سبزوارى اين است كه لفظ اجماعا و يا جميع العلماء و غيره لو خلّى و طبعه ، اقتضاى آن را دارد كه ناقل اجماع ، آراء علماء را ، تتبع و بررسى نموده و از نظر عقل و عادة ، هيچ مانعى وجود ندارد كه ناقل ، همه اقوال صاحبان كتب فتواى را ملاحظه كرده باشد و بنابراين خبر دادنش عن حس خواهد بود .
و على تقديره . . .
برفرضى كه فرمايش سبزوارى شاهدى داشته باشد ( از قبيل تعارض و بر ضد هم بودن دو اجماع از شخص واحد ، و يا رجوع شخصى از فتوائى كه در مورد آن ادعاى اجماع نموده و غير ذلك ) . شاهد او تنها مفيد ظنّ مىباشد به اين معنى كه از شواهد مزبور ظن و گمان حاصل مىشود بر اينكه آقاى ناقل تنها كتب موجود در نزد خودش را ملاحظه نموده و بقيه آراء را بررسى نكرده است ، و اين ظنّ ، در عمل به ظاهر نسبت دادن ضرورى وارد نمىسازد .
فانّ نسبة الامر الحسى الى شخص . . .
چه آنكه نسبت دادن امر حسى را بشخصى ( مانند اجمع العلماء على كذا ) .
بحسب ظهور لفظ ، ظهور در آن دارد كه آن نسبتدهنده ، آن امر حسى را از آن شخص ، حس نموده بنابراين اگر كسى بگويد ( اجمع العلماء على كذا ) ظاهر در اين است كه اين كس ، آراء و فتاوى علماء را ملاحظه نموده است ( فنقل الاجماع غالبا ) بنابراين نقل اجماع در رابطه با صدور فتوا از جميع علمائى كه از لحاظ فتوى معروف هستند ، حجت است و فرق نمىكند معروفين در فتوا چه از اهل عصر ناقل باشد و يا از عصر قبل از او ، ( الّا ما شذّ ) مگر در مواردى كه علم و يقين حاصل باشد بر اينكه آقاى ناقل همه آراء را بررسى نكرده است . ( دقت
أوضح الشروح في فرائد الأصول ( شرح فارسى بر رسائل شيخ انصارى ) ( فارسى ) — صفحة 223
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص٢٢٣