تقسيم مىشود :
1 - يك بخش از خبر ناقل آنست كه ظاهر لفظ در تتبع همه آراء ، ظهور دارد و خبر او عن حسّ مىباشد ، در اين بخش ، خبر او حجّت است .
2 - بخش دوم آنست كه يقين داريم آقاى ناقل ، همه آراء را بررسى نكرده است در اين بخش ، خبر او از اعتبار ساقط مىباشد .
و المعلوم من الصّارف . . .
مرحوم شيخ ، روى هريك از دو بخش انگشت مىگذارد : اگر ناقل اجماع فتوى را به جميع علماء يك عصر و يا به جميع علماء اعصار ، نسبت داده باشد ، وجود صارف يقينى است يعنى عقل و عادة فرياد مىزنند كه آقاى ناقل همه آراء را بررسى نكرده است و نسبت دادن او حدسى مىباشد .
و امّا نسبة الفتوى الى . . . اگر ناقل اجماع ، فتوى را به صاحبان كتابهاى فتوائى ، نسبت داده باشد ، صارفى در كار نيست و عقل و عادة اجازه مىدهند و امكان بررسى فتاوى را ، تجويز مىنمايند و سرانجام نسبت مزبور مستند به حس و وجدان مىباشد و خبر ناقل معتبر خواهد بود .
قوله و ما تقدّم من المحقّق السبزوارى . . . ج ص 95 س آخر ق ص 59 س 6 .
( دقت كنيد ) تاكنون نتيجه ماجراى اجماع منقول از نظر استاد اعظم ، اين شد كه بعضى از اجماعات منقول مبتنى بر حس و بررسى جميع فتاوى علماء مىباشد و حجّت است و بعضى از آنها مبتنى بر حدس است كه لا حجت مىباشد .
اين مطلب با سخن مرحوم سبزوارى ناسازگار است و لذا مرحوم شيخ صحت و وجاهت فرمايش مرحوم سبزوارى را زير سؤال مىبرد : مرحوم سبزوارى فرمود :
( و الّذى ظهر لى من تتبع كلام المتأخرين . . . )
« دعواى اجماع مبتنى بر آنست كه ناقلين اجماع در حال تأليف ، كتابهاى
أوضح الشروح في فرائد الأصول ( شرح فارسى بر رسائل شيخ انصارى ) ( فارسى ) — صفحة 222
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص٢٢٢