مىنمايم .
( قلت ان الظاهر من الاجماع . . . ج ص 89 ، س 1 ، ق ص 54 ، س 18 ) .
مرحوم شيخ اعظم از « فان قلت » كه در يك صفحه و 8 سطر قبل گذشت دوتا پاسخ مىدهد جواب اولش اين است كه لفظ « اجماعا » تنها در اتفاق همه علماء يك عصر ظهور دارد و ظهور در اتفاق جميع اعصار ندارد و اتفاق علماء يك عصر با قول امام ( ع ) ملازمه عادى نخواهد داشت آرى گاهى براى بعضى از اشخاص اتفاق مىافتد كه از اتفاق علماء يك عصر نسبت بقول امام ( ع ) علم حاصل نمايد و طورى نيست كه دائما از اتفاق مزبور علم حاصل شود . ( و لذا قد يتخلّف . . . ) و لذا گاهى از اوقات در عصر واحد نسبت به حكمى اتفاق حاصل مىشود و درعينحال احتمال مخالفت عدّه از علماء سابق و يا اكثر آنها ، موجود مىباشد بنابراين فرمايش مستشكل مبنى بر اينكه كلمه « اجماعا » ظهور در اتفاق كلّ دارد و با قول امام ( ع ) ملازمه عادى دارد ، نابجا مىباشد . ( نعم يفيد العلم . . . ) آرى بنا بر قاعده لطف اتفاق علماء يك عصر ، با قول معصوم ( ع ) ملازمه عادى دارد و قول امام ( ع ) كشف و ثابت مىشود و لكن قاعده لطف را قبول نداريم .
جواب دوّمش : ( مع ان علماء العصر اذا كثروا . . . ) اين است كه تحصيل اتفاق آراء همه علماء را در يك عصر اگر زياد باشند متعذر و يا مشكل مىباشد چنانچه در عصرهاى سابق علماء و صاحبنظران زياد بودند و تحصيل آراء همه علماء كه در شهرها و روستاها پراكنده بودند غيرممكن بود كوتاهسخن ما حصل هر دو جواب اين مىشود كه اوّلا اتفاق علماء يك عصر ملازمه عادى با قول امام ( ع ) ندارد و ثانيا تحصيل اتفاق كل غيرممكن است بنابراين آنچه كه براى ناقل اجماع محسوس و ممكن التّحقق است ملازمه عادى با قول امام ( ع ) ندارد و آنچه كه ملازمه عادى دارد ممكن التحقق نمىباشد .
( و كيف كان . . . ج ص 89 ، س 10 ، ق ص 55 ، س اوّل ) .
چه قائل شويم بر اينكه اتفاق علماء عصر واحد موافقت امام ( ع ) را لازم نداشته باشد و يا قائل شويم كه ناقل اجماع ، علم و احاطه به اتفاق همه علماء
أوضح الشروح في فرائد الأصول ( شرح فارسى بر رسائل شيخ انصارى ) ( فارسى ) — صفحة 198
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص١٩٨