( و على اىّ تقدير . . . ) بحث لفظى كه اجماع از نظر اصطلاح در معناى به كار مىرود اهميّت چندانى ندارد و آنچه كه مهم است اين است كه بايد معلوم شود به وسيله اجماع چگونه از قول معصوم ( ع ) كشف مىشود و اينك به چند نوع از اجماع اشاره مىنمايد :
( اجماع دخولى ) از ظاهر اطلاق علماء اينكه مىگويند ( اجماع عبارت است از اتفاق علمائى كه نظرشان معتبر است و در يك عصر زندگى مىكنند ) استفاده مىشود كه منظور و هدف اين است كه امام ( ع ) در بين مجمعين داخل مىباشد و لفظ اجماع با دلالت تضمّنى بر دخول امام ( ع ) دلالت مىنمايد نتيجه : در اجماع دخولى و تضمنى خبر دادن از اجماع ، خبر دادن از قول معصوم ( ع ) خواهد بود . و همين قول با اجماع دخولى از سخنان مرحوم مفيد و سيد مرتضى و ابن زهره و محقق و علامه و شهيدين و كسانى كه متأخر از آنها هستند ، استفاده مىشود يعنى آنها طرفداران اجماع دخولى و تضمنى هستند .
( اجماع لطفى ) و امّا اتفاق من عد الامام عليه السلام . . . هدف اين است كه اجماع دخولى را مىتوان اصطلاحا اجماع ناميد و اما اجماع لطفى و تقريرى و حدسى را نمىتوان اجماع ناميد .
كما عن الشيخ اجماع لطفى آنست كه علماء راجع به مسألهاى اتفاق نظر دارند و علم بدخول امام ( ع ) در آنها نداريم ولى از باب قاعده لطف ( امام ( ع ) وظيفه دارد از بخطاء و بخلاف واقع افتادن علماء بايد جلوگيرى نمايد ) از اتفاق علماء كشف مىنمائيم كه امام ( ع ) موافق با آنها است . بنا بر اجماع لطفى اجماع اصطلاحى بر اتفاق علماء صادق نمىباشد .
( اجماع تقريرى ) بعضى از متأخرين قائل باجماع تقريرى هستند ( اجماع تقريرى مثلا علماء بر حكمى اتفاق نظر دارند و ما مىدانيم كه امام ( ع ) اتفاق آنها را تصويب و تقرير نموده است ) اجماع تقريرى ايضا اجماع اصطلاحى به حساب
أوضح الشروح في فرائد الأصول ( شرح فارسى بر رسائل شيخ انصارى ) ( فارسى ) — صفحة 170
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص١٧٠