( غائبين زمان خطاب ) ظن حاصل از كتاب با ظن حاصل از غير آن مساوى بوده و از جمله ظنون مطلق خواهد بود . اولا بخاطر آنكه ظاهر كتاب در صورتى مىتواند براى ماها ، دليل قطعى و يا ظنى خاص باشد كه همه ما مقصود بافهام باشيم و ثابت گرديد كه ماها مقصود بافهام نمىباشيم و ثانيا دو دليل اجماع و قاعده اشتراك اقتضا دارند كه حكم مستفاد از ظاهر آيه براى ماها ايضا ثابت است . و لكن اقتضاى مزبور مشروط به اين است كه ظاهر كتاب معارض و مخالف باخبر معتبر نباشد و الّا اقتضاى مزبور با انتفاء شرط ، منتفى خواهد بود ) .
( انتهى كلامه . . . ) سخنان صاحب معالم كه بين دو قوس پرانتز قرار داديم ، به پايان رسيد . كلام مرحوم صاحب معالم از جهاتى قابل انتقاد است يكى اينكه در كلام او جمال و ابهام موجود است و مقصود و مراد وى كاملا مشخّص و معلوم نمىباشد مثلا معلوم نشد كه ايشان بين مشافهه و غير مشافهه از اين لحاظ فرق قائل شد كه ظواهر براى مشافهين از باب دليل قطعى حجّت است و براى غير مشافهين از باب ظن مطلق حجّت مىباشد ، و يا آنكه براى مشافهين از باب ظن خاصّ حجّت است و براى غير مشافهين از باب ظن مطلق حجّت مىباشد . و ديگر اينكه ايشان در كلمات مذكورش فرمودند كه همه كتاب خطاب شفاهى مىباشد و در مباحث الفاظ اعلان نمودند كه مثل آيه ( يا ايها الّذين و يا ايها الناس ) خطاب شفاهى است و بقيه شفاهى نمىباشند و اين دو جور سخن شبيه تناقضگوئى مىباشد .
( ثم انك قد عرفت انّ مناط الحجيّة . . . ج ص 72 ، س 3 ، ق ص 44 ، س 9 ) .
در آغاز بحث توجيه تفصيل ميرزاى قمى بيان گرديد كه مناط و معيار در حجيّت ظواهر الفاظ ، 1 - تعبد عقلائى 2 - افاده ظن فعلى نمىباشد و بلكه مناط و معيار افاده ظن نوعى ( ظن بمراد متكلّم ) مىباشد يعنى كلام بايد طورى رانده شده باشد كه ظهور لفظ در مراد يا به توسّط وضع ، محرز باشد مانند رأيت اسدا كه اسد ظهور در حيوان مفترس دارد و يا بتوسط قرينه ، ظهور محقق گردد مانند رأيت اسدا يرمى بنابراين موارد ذيل هيچ نقشى در حجيّت و عدم حجيّت
أوضح الشروح في فرائد الأصول ( شرح فارسى بر رسائل شيخ انصارى ) ( فارسى ) — صفحة 139
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص١٣٩