توضيح مطلب همانطورىكه بيان شد مرحوم شيخ تفصيل قمى ( ره ) ( حجيّت ظاهر كلام براى من قصد و عدم حجيّت آن براى غير من قصد افهامه ) را توجيه نمود و ملخص توجيه اين بود كه من قصد افهامه ، در رابطه با عمل به ظاهر كلام تنها با يك فروند احتمال روبرو مىباشد و آن احتمال غفلت از ناحيه متكلّم است ، و با جارى ساختن اصالة عدم غفلت احتمال مزبور را نفى مىكند و با حجيّت اصالة عدم غفلت در حق او ، در حجيّت ظواهر براى مقصود بافهام گرد و غبارى باقى نمىماند و اما غير مقصود بافهام با دو فروند احتمال درگيرى دارد يكى احتمال غفلت و ديگرى احتمال اختفاء قرينه و در حق غير مقصود بافهام ، نه اصل عدم غفلت حجيّت دارد و نه اصل عدم قرينه و لذا ظواهر در حق غير مقصود بافهام از حجيّت و اعتبار ساقط خواهد بود . اين بود خلاصه توجيه براى تفصيل مرحوم قمى . شيخ اعظم مىخواهد ثابت نمايد كه توجيه مزبور تفصيل بين مقصود و غير مقصود بافهام را ببار نمىآورد و بلكه تنها مقتضى آنست كه بين سامع حاضر و مخاطب و بين شخص غائب ، تفصيل قائل شويم به اينگونه كه ظواهر براى مخاطب حاضر حجت است بخاطر آنكه اصل عدم غفلت جارى مىشود و براى شخص غائب حجّت نمىباشد بخاطر آنكه اصالة عدم قرينه بطور مطلق در حق او حجيّت ندارد .
نتيجه : ( فما ذكره من ابتناء كون ظواهر . . . )
سخن مرحوم قمى : ( ظواهر اخبار و كتاب عزيز در صورتى از ظنون خاصّه مىباشد كه خطابات روائى و قرآنى ، شامل غائبين بشود . ) بىاساس است چه آنكه ظواهر چه شامل غائبين بشود و يا نشود در حق غائبين ، از باب ظن خاص حجت نمىباشد بدليل آنكه طبق فرض ، اصالة عدم قرينه بطور مطلق ، در
أوضح الشروح في فرائد الأصول ( شرح فارسى بر رسائل شيخ انصارى ) ( فارسى ) — صفحة 134
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص١٣٤