روايات صادره ، همه مسلمين مقصود بافهام هستند و اخبار و روايات همانند كتابهاى مصنفين و مؤلفين مىباشد كه همه خوانندهها مقصود بافهام هستند بنابراين از عمل علماء به ظاهر اخبار ، ثابت نمىشود كه ظواهر ، حتى براى غير مقصودين بافهام حجت مىباشد . پاسخ شيخ اعظم از ايراد مذكور از اين قرار است : اوّلا قطع و يقين وجدانى حاصل است بر اينكه انگيزه عمل علماء همان است كه بر حجيّت ظواهر كلام اتفاق نظر دارند و بخاطر آنكه ظاهر كلام را براى مقصود و غير مقصود بافهام ، معتبر مىدانند ، لذا به ظاهر اخبار و روايات عمل مىنمايند . و ثانيا ( مع انّها لو صحّت لجرت فى الكتاب العزيز . . . ) اگر قرار باشد اخبار و روايات ائمه عليهم السلام از قبيل كتابهاى مصنفين و مؤلّفين باشد ، قرآن كريم سزاوارتر است ، بر اينكه از قبيل تأليف مصنّفين بوده و همه خوانندگان مقصود بافهام باشند و اگر روايات و اخبار و كتاب عزيز از قبيل كتب مصنّفين باشند ، ظواهر آنها براى همه بخاطر آنكه همه مقصودين بافهام هستند ، حجت مىباشد و در نتيجه تفصيل ميرزاى قمى ( ره ) بين مقصودين بافهام و غير مقصودين بافهام بىثمر باقى مىماند چه آنكه در اين فرض نسبت به روايات و آيات ( كه محل نزاع هستند ) كسى مقصود بافهام نباشد ، وجود نخواهد داشت .
( و الحاصل ان القطع حاصل لكل متتبع . . . ج ص 69 ، س 23 ، ق ص 42 ، س آخر )
مرحوم شيخ در رابطه با اثبات مدعاى خود مبنى بر اينكه تعبد به ظن واقع شده است و از جمله ظنون ظن حاصل از ظواهر كتاب عزيز است و جهت نفى تفصيل مرحوم قمى ( حجيّت ظواهر كتاب و روايات براى من قصد افهامه و عدم حجيّت آن براى غير من قصد افهامه ) تحت عنوان ( و الحاصل . . . ) دلائلى را كه قبلا مورد توجه قرار داده بود ، تكرارا يادآورى مىنمايد و ما آنها را شمارش مىنمائيم .
1 - براى شخص جستجوگر بطور يقين و قطع ثابت است كه طريقه و روش فقهاء مسلمين از ديرزمانى اين بوده است كه به ظواهر روايات و اخبار
أوضح الشروح في فرائد الأصول ( شرح فارسى بر رسائل شيخ انصارى ) ( فارسى ) — صفحة 132
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص١٣٢