آن عبارت است از احتمال غفلت متكلّم ، و اين احتمال علاوه بر ضعفى كه دارد توسط اجماع و اتفاق علماء و عقلاء ، باعدام محكوم مىشود و شخص مقصود بافهام ، به راحتى از ظاهر كلام نسبت به مراد و مقصود متكلم ، ظن و گمان حاصل مىنمايد و امّا شخص غير مقصود بافهام علاوه بر احتمال غفلت متكلم با يك احتمال بسيار قوى مواجه است و آن احتمال اين است ، متكلّم جهت تفهيم مراد ، به مقصودين بافهام قرينهاى به كار برده و آن قرينه از نظر شخص غير مقصود بافهام پوشيده مىباشد و از اينجا است كه شخص غير مقصود بافهام به راحتى نمىتواند از ظاهر كلام ، ظن و گمان بمراد متكلم حاصل نمايد .
نتيجه : مناط و معيار در حجيّت ظواهر كلام حصول ظن بمراد بوده و اين ظنّ ، براى غير مقصود بافهام حاصل نمىشود و لذا ظواهر كلام ( ظاهر كتاب عزيز ) براى غير مقصودين بافهام حجيّت و اعتبارى ندارند و جهت نفى احمال غفلت ، دليل موجود است و لكن براى نفى احتمال وجود قرينه ، دليلى نداريم در مورد شخص غير مقصود بافهام احتمال وجود قرينه و احتمال عدم وصول آن به غير مقصود بافهام در نهايت قدرت و توان باقى خواهد بود آرى در مورد شخص مقصود بافهام احتمال مزبور محكوم بفناء است . اگر بنكات فوق كاملا دقت شود هيچ ابهامى در عبارت كتاب باقى نمىماند .
توضيح عبارت و من هنا ظهر انّ ما ذكرنا سابقا . . . ج ص 68 ، س 15 ، ق ص 41 ، س 24
در آغاز بحث حجيّت ظواهر بيان گرديد كه علماء و اهل لسان راجع به عمل به ظواهر كلام اتفاق نظر دارند و بنابراين ظاهر كلام هم براى مقصود و هم براى غير مقصود بافهام معتبر است . از توجيه مذكور معلوم شد كه مناط در حجيّت ظواهر ، حصول ظن بمراد است و مقصود و غير مقصود بافهام از لحاظ حصول ظنّ بمراد با هم تفاوت دارند .
أوضح الشروح في فرائد الأصول ( شرح فارسى بر رسائل شيخ انصارى ) ( فارسى ) — صفحة 129
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص١٢٩