* و گاه جامع ، متعلق حكم است كه مدلول مادهء معروض هيئت است ؛ نظير صلاهء در « صلّ » كه در روز جمعه مردّد بين نماز ظهر و نماز جمعه است . و براى مسافر كثير السّفرى كه شغلش سفر نيست مردّد است در صلاة رباعية بين قصر و اتمام ، و مبين در اينجا عهدهدار بيان خصوصييت مدلول ماده خواهد بود ؛
* و گاه جامع ، موضوع حكم است كه مدلول لفظ دالّ بر آن است ؛ نظير : وَلِلهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا كه موضوع در اينجا مستطيع است كه همهء حصص « مستطيع » را اعم از مستطيع به استطاعت بدنى و مالى يا مستطيع به خصوص إحدى الاستطاعتين را شامل مىشود ، و دليل مبين مراد را در خصوص واجد استطاعت بدنى و مالى هر دو معين مىكند .
* قسم دوم :
آنجاست كه مجمل بلا قصد متعرض بيان خصوصيت است ؛ ولى در نتيجهء اجمال ، خصوصيت مراد بين دو خصوصيت يا بيشتر مردّد شده است ، و مبين تام متعرض بيان خصوصيت مراد است .
نظير آنچه دربارهء تعيين مقدار كر به وسيله « رطل » آمده است ، از سويى در صحيحهء محمد بن مسلم از امام صادق ( ع ) آمده - فى حديث - كه فرمود :
« الكُرُّ سِتُّ مِأَةِ رَطْلٍ » « 1 »
و « رطل » در اينجا مردّد است بين « رطل عراقى » و « رطل مكى » كه دو برابر رطل عراقى است و از سوى ديگر در مرسلهء ابن ابى عمير - كه نزد برخى كالصحيحه است - از امام صادق ( ع ) روايت شده كه فرمود :
« الكُرُّ مِنَ المَاءٍ الّذِيْ لَا يُنَجِّسُهُ شَيءٌ ألفٌ وَمأتَا رَطْلٍ » « 2 »
كه در اين روايت به قرائنى كه در دست است - از جمله تناسب با ساير تقديرات كر نظير تقدير بالاشبار يا بالقلتين - مراد از رطل بلا اشكال « رطل عراقى » است .
قاعده در اينجا رفع اجمال نص اول به وسيلهء نص دوم است كه بالالتزام مبين مراد از رطل در نص اول است .
* اشكال استاد شهيد :
استاد شهيد صدر ( قدس سره ) در اينجا اشكالى مطرح مىكنند كه حاصل آن چنين است : در آنجا كه در مجمل قصد بيان مراد جدى متيقن است و نيازى به تمسّك به أصالة الجد نيست اشكالى در جريان قاعده مذكور و رفع اجمال بوسيلهء مبين وجود ندارد ؛ لكن در
هامش
( 1 ) . وسائل الشيعة ، أبواب الماء المطلق ، باب 11 ، حديث 3 .
( 2 ) . همان ، حديث 1 . .