* مقدمه سوّم : هنگام وضع لفظ براى ماهيات غير حقيقيه كه هم از ناحيهء مقولات ذاتى و هم از ناحيهء عوارض و مشخّصات مبهماند ، و به تعبير ديگر : در ابهام كامل بهسر مىبرند تصوّر اين ماهيات به دليل ابهامى كه دارند تنها بهوسيلهء پوششى - يعنى عنوانى - كه تعيين ذهنى و اشارهء عقلى به آنها را ممكن مىكند امكان پذير است . اين پوشش عقلى يا عنوان ذهنى مىتواند بهوسيلهء هر وصف و عنوانى كه با اين ماهيات مقارنت دايم داشته و با همهء گونههاى مختلف و تركيبات متنوّع اين ماهيات همراه باشد صورت پذيرد ؛ مثلًا : ماهيت مبهمى نظير « خمر » را ذهن مىتواند با عنوان « مايع مسكر » تصور كند ، و « صلاة » را مىتواند با عنوان « ناهى عن الفحشاء » تصوّر كند . اين عنوان مقارن و غير منفك در ذهن به عنوان معرّف آن ماهيت تركيبى مبهم شناخته مىشود و مىتواند نقش جامع بين افراد صحيح آن ماهيت را - كه تحت پوشش اين عنوان قرار مىگيرند - ايفا كند .
بنابر آنچه در اين سه مقدّمه بيان شد : تصوير جامع بين افراد صحيح ماهيات شرعيه كاملًا ممكن است . جامع بين افراد صحيح ، همانگونه كه در مقدّمهء سوّم آمد : عنوان معرّفى مىتواند باشد كه با همهء افراد صحيح ماهيت تركيبى شرعى ، مقارن و غير منفك باشد . در مثل « صلاة » اين عنوان معرّف مىتواند چيزى نظير « معراج مؤمن » يا « ناهى عن الفحشاء » يا « مطهّر من الذنوب » يا « مقرّب الى الله » و امثال آنها باشد . بر اين روش در تصوير جامع هيچيك از اشكالاتى كه در تصوير جامع بين افراد صحيح مطرح شد ، وارد نيست « 1 » .
تقريبى كه از محقّق اصفهانى در تصوير جامع بين افراد صحيح نقل كرديم در حقيقت نوعى تبيين جامع عرضى است ، يعنى تقريبى است كه مدعاى مرحوم آخوند خراسانى را كه در صدد ارائهء جامع عرضى است به بيان و تقريبى ديگر عرضه مىكند .
* اشكال شهيد صدر :
استاد شهيد صدر ( قدس سره ) بر اين تقريب ( تقريب محقّق اصفهانى ) ايراد گرفته و در ما حصل كلامش مىفرمايد : مراد از ابهام مسمّا :
* اگر ابهام مفهومى باشد كه معقول نيست ؛ زيرا هيچ مفهومى در عالم مفهومّيت نمىتواند مبهم باشد ؛ بلكه ابهام مفاهيم از ناحيهء تطبيق بر مصاديق است ؛
هامش
( 1 ) . نهاية الدراية 198 : 1 - 197 ( نقل به معنا و با توضيح و بيان صورت گرفته است ) . .