* فرضيه چهارم ( فرضيه محقّق صدر ) :
اين فرضيه ، تقريبى است كه استاد شهيد ( قدس سره ) بيان نمودهاند و حاصلش بيان وجهى از جامع تركيبى است كه بتواند همهء حالات صحّت را شامل شود ، نه بهنحوى كه همهء اجزاء و شرايط را متضمّن باشد تا بر تعدادى از حالات عذرى صادق نباشد ، و نه به اقلّ اجزاء و شرايط معتبر درصحّت ، اكتفا كند كه بر حالات فقدان عذر صادق نباشد ؛ بلكه حدّ وسطى از تركيب اجزاء و شرايط را در نظر مىگيرد كه همهء احوال صحّت را شامل شود ، به تقريبى كه خلاصهاش اين است :
قيود - اعمّ از قيود شرطى يا جزئى - پنج دستهاند :
1 ) قيودى كه در همهء حالات صحّت معتبرند ( نظير : قصد قربت ) كه بايد در جامع تركيبى علىالتعيين اخذ شوند ؛
2 ) قيودى كه خود يا بدل عرضى تخييرى آنها در صحّت معتبر است ؛ نظير فاتحه و تسبيحات اربع در ركعتين اخيرتين ، كه در جامع تركيبى ، جامع دالّ بر احدهما علىالتخيير اعتبار مىشود ؛
3 ) قيودى كه خود يا بدل عرضى تعيينى آنها در صحّت معتبر است ؛ نظير وضو در حدث اصغر و غسل در حدث اكبر . در اين صورت ، جامع بين اين قيد در موضوع خود و بدل عرضى تعيينى در موضوع خود ، در جامع معتبر خواهند شد ؛
4 ) قيودى كه خود يا بدل طولى آنها در صحّت معتبر است ؛ نظير قيام ، و جلوس بدل از قيام يا وضو و غسل ، و تيمّم بدل از وضو يا غسل در حال اضطرار كه در اينجا جامع بين القيدين در نظر گرفته مىشود با تقييد قيد اصلى به حال اختيار و قيد بدلى به حال اضطرار ؛
5 ) قيودى كه تنها در حال اختيار معتبرند و فاقد بدل هستند ؛ نظير بسمله در حال عادى كه بدل آن ، ترك بسمله در حال تقيه است و بدلى ديگر ندارد ، كه در اينجا تصوّر جامع بهلحاظ عدم بدل مشكلتر است .
استاد شهيد ، براى تصوير جامع مشتمل بر اعتبار اين قيود و ترك آنها لا الى بدل دو پيشنهاد مىكنند :
1 ) جامع بهنحوى تضييق شود كه نتيجهء اعتبار احد الامرين را بدهد : يا وجود قيد در حال عدم عذر ، يا حال عذر ، مثلًا در مورد بسمله - كه در حال تقيه ساقط مىشود - جامع بين قيود معتبره در صلاهء در نظر گرفته شود و مقيد شود به عدم ترك بسمله مگر در حال تقيه ؛
2 ) جامع بين قيد مورد نظر - كه تركش لا الى بدل در حين عذر جايز است - و تقييد ساير اجزا به حال عذر ؛ يعنى احد الامرين از ساير الاجزاء در حال عذر - نسبت به قيد مورد نظر - يا
اصول فقه نوين ( فارسى ) — صفحة 358
مساهمون: الشيخ محسن الأراكي
ص٣٥٨